काठमाडौं, २ भदौ । नेपालले गत आर्थिक वर्ष २०८२।०८३ मा भारतबाट १० अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ बराबरको विद्युत् आयात गरेको छ। ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री विराजभक्त श्रेष्ठले मंगलबार प्रतिनिधिसभा बैठकमा नेपालको विद्युत् उत्पादन तथा आपूर्तिको अवस्थाबारे जानकारी दिँदै सुख्खायाममा स्वदेशी उत्पादनले आन्तरिक माग धान्न नसक्दा भारतबाट विद्युत् आयात गर्नुपरेको बताए।
.gif)
मन्त्री श्रेष्ठका अनुसार नेपालको विद्युत् उत्पादन मुख्यतः नदी प्रवाहमा आधारित जलविद्युत् आयोजनामा निर्भर रहेको छ। वर्षायाममा नदी तथा खोलामा पानीको बहाव बढ्ने भएकाले जलविद्युत् आयोजनाबाट विद्युत् उत्पादन उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गर्छ। तर हिउँद तथा सुख्खायाममा पानीको बहाव घट्दा त्यस्ता आयोजनाको उत्पादन क्षमता पनि स्वाभाविक रूपमा घट्ने गरेको उनले बताउए।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा जलविद्युत् उत्पादन क्षमता निरन्तर वृद्धि हुँदै गए पनि उत्पादनमा मौसमी उतारचढाव कायम रहेको छ। वर्षायाममा स्वदेशी मागभन्दा बढी विद्युत् उत्पादन हुने अवस्था देखिए पनि सुख्खायाममा उत्पादन घट्दा माग व्यवस्थापन गर्न भारतबाट विद्युत् खरिद गर्नुपर्ने अवस्था रहेको मन्त्री श्रेष्ठको भनाइ छ।
नेपालका अधिकांश जलविद्युत् आयोजना नदीको पानीको बहावमा आधारित भएकाले विद्युत् उत्पादनमा मौसमको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने गरेको छ। वर्षायाममा पर्याप्त पानी उपलब्ध हुँदा आयोजनाहरू पूर्ण क्षमतानजिक सञ्चालन गर्न सकिन्छ। तर हिउँदमा नदीको बहाव घटेपछि आयोजनाको उत्पादन क्षमता पनि कम हुने भएकाले देशभित्रको बढ्दो विद्युत् माग पूरा गर्न आयातमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुने गरेको हो।
पछिल्लो समय नेपालमा विद्युत्को आन्तरिक मागसमेत बढ्दै गएको छ। औद्योगिक क्षेत्र, विद्युतीय सवारीसाधन, विद्युतीय उपकरण तथा घरायसी प्रयोजनमा विद्युत्को प्रयोग विस्तार हुँदै जाँदा आगामी दिनमा विद्युत्को माग अझ बढ्ने अनुमान गरिएको छ। यस्तो अवस्थामा वर्षायाममा मात्र बढी विद्युत् उत्पादन हुने र सुख्खायाममा अभाव हुने वर्तमान संरचनालाई सन्तुलित बनाउनु ऊर्जा क्षेत्रको महत्वपूर्ण चुनौती बनेको छ।
नेपालले पछिल्ला वर्षमा विद्युत् उत्पादन वृद्धि गर्दै विद्युत् आयात गर्ने मुलुकबाट विद्युत् निर्यात गर्ने मुलुकका रूपमा आफ्नो पहिचान बनाउन थालेको छ। वर्षायाममा आन्तरिक खपतभन्दा बढी हुने विद्युत् भारत तथा बंगलादेशको बजारमा निर्यात गर्न थालिएको छ। यसले नेपालका लागि विद्युत् व्यापारबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने नयाँ अवसरसमेत सिर्जना गरेको छ।
तर वर्षायाममा विद्युत् निर्यात गर्ने र सुख्खायाममा पुनः भारतबाट विद्युत् आयात गर्नुपर्ने अवस्थाले नेपालको ऊर्जा प्रणालीमा अझै मौसमी असन्तुलन रहेको देखाउँछ। त्यसैले नेपालले जलविद्युत् उत्पादनको क्षमता बढाउनुका साथै वर्षभरि समान रूपमा विद्युत् उपलब्ध गराउने पूर्वाधार निर्माणमा समेत ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
विशेषगरी जलाशययुक्त तथा अर्धजलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्न सके सुख्खायाममा हुने विद्युत् अभाव कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ। यस्ता आयोजनाले वर्षायाममा संचित पानीलाई हिउँदमा उपयोग गरी विद्युत् उत्पादन गर्न सक्ने भएकाले मौसमी उत्पादनको असन्तुलन घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
त्यसैगरी प्रसारण लाइन तथा वितरण प्रणालीको क्षमता विस्तार पनि उत्तिकै आवश्यक छ। विद्युत् उत्पादन बढ्दै गए पनि उत्पादित विद्युत् माग भएका क्षेत्रमा सहज रूपमा पुर्याउन सकिएन भने त्यसको पूर्ण उपयोग गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले उत्पादनसँगै प्रसारण तथा वितरण पूर्वाधार निर्माणलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
नेपालले भारतसँगको विद्युत् व्यापारलाई आगामी दिनमा अझ व्यवस्थित र विस्तार गर्न सके ऊर्जा क्षेत्रबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिन सक्ने सम्भावना छ। भारतसँगै बंगलादेशसम्म नेपाली विद्युत् निर्यातको सम्भावना विस्तार हुँदै गएपछि नेपालका जलविद्युत् आयोजनामा लगानी आकर्षित हुने तथा विदेशी मुद्रा आर्जन बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालका लागि अबको मुख्य लक्ष्य सुख्खायाममा हुने विद्युत् आयात क्रमशः घटाउँदै स्वदेशी उत्पादनबाटै वर्षभरि आन्तरिक माग पूरा गर्ने र अतिरिक्त विद्युत् क्षेत्रीय बजारमा निर्यात गर्ने हुनुपर्ने देखिन्छ। यसका लागि नयाँ आयोजना निर्माणसँगै पुराना आयोजनाको क्षमता सुधार, जलाशययुक्त आयोजना विकास, प्रसारण लाइन विस्तार र विद्युत् खपत बढाउने नीति आवश्यक हुनेछ।
यसरी हेर्दा गत आर्थिक वर्षमा भारतबाट १० अर्ब ५५ करोड रुपैयाँको विद्युत् आयात हुनु नेपालको ऊर्जा क्षेत्रमा अझै रहेको मौसमी निर्भरतालाई देखाउने तथ्य हो। यद्यपि जलविद्युत् उत्पादन र निर्यातको क्षमता बढ्दै गएकाले नेपालले आगामी दिनमा विद्युत् आयातमा निर्भरता घटाउँदै क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा महत्वपूर्ण निर्यातकर्ता बन्ने सम्भावना पनि उत्तिकै बलियो देखिएको छ।
