काठमाडौं, २९ साउन । नेपालमा उत्पादित स्थानीय तथा परम्परागत खाद्य परिकारलाई आधुनिक बजारसँग जोड्न सके कृषि, पर्यटन, रोजगारी र उद्यमशीलतामा ठूलो सम्भावना सिर्जना गर्न सकिने देखिएको छ। सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूले महँगा फाइन–डाइनिङ रेस्टुरेन्ट तथा विश्वव्यापी फास्टफुड चेनभन्दा स्थानीय र अर्गानिक खानाका प्रतिष्ठान रोज्नुले समेत नेपाली खाद्य संस्कृतिप्रतिको सम्मानसँगै स्थानीय उत्पादन प्रवर्द्धनमा सकारात्मक सन्देश दिने गरेको छ।

सार्वजनिक व्यक्तित्व दुर्गा प्रसाईंले स्थानीय तथा परम्परागत खानाका लागि परिचित गोठालो फार्म हाउस पुगेर स्थानीय परिकारको स्वाद लिनुलाई पनि यही सन्दर्भमा हेर्न सकिन्छ। काठमाडौंको कागेश्वरी मनोहरा क्षेत्रमा रहेको फार्म हाउसले प्राकृतिक वातावरण, फार्म–आधारित आतिथ्य तथा स्थानीय खानाको अनुभवलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ।

यस्ता प्रतिष्ठानले उपभोक्तालाई खाना खुवाउने मात्र नभई स्थानीय कृषि उत्पादन र नेपाली मौलिक परिकारसँग जोड्ने कामसमेत गर्छन्। विशेषगरी कोदोको ढिँडो नेपाली खाद्य पहिचानको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। ग्रामीण जीवनमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको कोदो पछिल्लो समय स्वास्थ्यप्रति बढ्दो चेतना र प्राकृतिक तथा पौष्टिक खाद्य पदार्थको मागका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत सम्भावना बोकेको अन्नका रूपमा हेरिन थालेको छ।

नेपालको खाद्य शब्दकोश फालाङ फुड डिक्सनरीका लेखक तथा संकलक शिव न्यौपानेका अनुसार स्थानीय खानाको महत्व स्वादमा मात्र सीमित हुँदैन। सार्वजनिक व्यक्तित्व, कलाकार, व्यवसायी तथा प्रभावशाली व्यक्तिहरूले स्थानीय भोजनालय र नेपाली परिकारलाई प्राथमिकता दिँदा त्यसको प्रभाव किसानदेखि रेस्टुरेन्ट व्यवसायसम्म पुग्न सक्छ।

स्थानीय उत्पादनको माग बढेपछि किसानले उत्पादन विस्तार गर्न सक्छन्। त्यससँगै खाद्य प्रशोधन, प्याकेजिङ, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन, यातायात तथा आपूर्ति शृंखलामा समेत आर्थिक गतिविधि बढ्न सक्छ। यसरी एउटा स्थानीय परिकारले कृषि उत्पादनदेखि बजारसम्मको ठूलो आर्थिक चक्रलाई चलायमान बनाउन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

नेपालका लागि अब परम्परागत खाद्य पदार्थ उपभोगमा मात्र सीमित राख्नेभन्दा तिनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डका रूपमा विकास गर्ने आवश्यकता देखिन्छ। कोदो यसका लागि उपयुक्त उदाहरण बन्न सक्छ। कोदोलाई सामान्य ‘मिलेट’का रूपमा मात्र नभई नेपाली मौलिक उत्पादनका रूपमा ब्रान्डिङ, गुणस्तर प्रमाणीकरण, आकर्षक प्याकेजिङ, अनुसन्धान तथा बजार प्रवर्द्धन गर्न सके किसानको आम्दानीसँगै देशको निर्यात सम्भावना पनि बढाउन सकिन्छ।

विश्व बजारमा पिज्जा, बर्गरलगायत परिकार लोकप्रिय भए पनि नेपालले आफ्नो खाद्य पहिचान स्थापित गर्न विदेशी परिकारको नक्कल गर्नैपर्ने आवश्यकता छैन। बरु नेपाली ढिँडो, कोदो, गुन्द्रुक, अचार, विभिन्न जातीय परिकार तथा स्थानीय उत्पादनलाई आधुनिक प्रस्तुति र व्यावसायिक व्यवस्थापनमार्फत विश्व बजारमा पुर्‍याउन सकिन्छ।

गोठालो फार्म हाउसजस्ता फार्म–आधारित व्यवसायले यस अभियानमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। स्थानीय कृषि उत्पादनलाई प्रत्यक्ष रूपमा भोजन तथा आतिथ्य व्यवसायसँग जोड्दा किसानका लागि बजार सुनिश्चित हुनुका साथै पर्यटक र नयाँ पुस्तालाई नेपाली मौलिक खानाको अनुभव गराउन सकिन्छ।

यसमा सार्वजनिक व्यक्तित्वहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले स्थानीय भोजनालयमा पुगेर नेपाली परिकारको प्रवर्द्धन गर्दा स्थानीय उत्पादनप्रति उपभोक्ताको आकर्षण बढाउन सहयोग पुग्न सक्छ। हिजो ‘गाउँघरको साधारण खाना’ भनेर हेरिएको ढिँडो आज स्वास्थ्यवर्धक, मौलिक र नेपाली पहिचान बोकेको परिकारका रूपमा स्थापित हुँदै जान सक्छ।

स्थानीय खाना रोज्नु केवल खानाको छनोट मात्र नभई किसानलाई सहयोग, स्थानीय उद्यमलाई प्रोत्साहन, रोजगारी सिर्जना, संस्कृति संरक्षण र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पनि हो। नेपालसँग मौलिक अन्न, परम्परागत परिकार र विविध खाद्य संस्कृति छ। अब आवश्यकता त्यसलाई आधुनिक प्रविधि, गुणस्तर र बजार रणनीतिसँग जोडेर विश्व बजारसम्म पुर्‍याउनु हो।

खासगरी कोदो र अन्य स्थानीय अन्नलाई नेपाली पहिचानसहित अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्थापित गर्न सके यसले कृषि उत्पादन मात्र नभई नेपाली संस्कृति र अर्थतन्त्रको समेत नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ।

त्यसैले गोठालो फार्म हाउसमा स्थानीय ढिँडोको एउटा थाल खानु सामान्य रोजाइ जस्तो देखिए पनि यस्ता अभ्यास व्यापक बन्न सके त्यसले स्थानीय खेतदेखि बजारसम्म र नेपाली भान्सादेखि अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्मको यात्रा तय गर्न सक्छ। नेपालको खाद्य भविष्य विदेशी परिकारको नक्कलमा मात्र होइन, आफ्नै मौलिक स्वादलाई विश्वसामु चिनाउन सक्ने क्षमतामा पनि निर्भर रहेको देखिन्छ।