काठमाडौं । नेपालको पर्यटन तथा आतिथ्य क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति, व्यावसायिक सीप र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको आवश्यकता बढ्दै गएको अवस्थामा होटल उद्योगको व्यावहारिक अनुभवलाई शिक्षासँग जोड्ने पेशेवरहरूको भूमिका महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। दुई दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाल, भारत र बेलायतमा होटल उद्योग, पाककला, आतिथ्य शिक्षा तथा शैक्षिक प्रशासनमा सक्रिय शंकर उपाध्यायको व्यावसायिक यात्रा यसैको एउटा उदाहरणका रूपमा देखिन्छ।

भारतको आसामस्थित डिग्बोईमा जन्मिएका उपाध्यायले प्रारम्भिक शिक्षा इन्डियन आयल कर्पोरेशन स्कूलबाट कक्षा ६ सम्म हासिल गरेका थिए। त्यसपछि भैरहावामा अध्ययनलाई निरन्तरता दिँदै श्री पाच इन्द्र राज्य लक्ष्मी माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी पूरा गरे। भैरहवा बहुमुखी क्याम्पसबाट आई.कम र बी.कम अध्ययन गरेपछि आतिथ्य क्षेत्रमा आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने उद्देश्यले भारतको बैंगलोर पुगेका उनले त्यहाँ होटल व्यवस्थापनसम्बन्धी उच्च शिक्षा हासिल गरे।

अध्ययनका क्रममा उनले होटल उद्योगको व्यावहारिक प्रशिक्षणसमेत प्राप्त गरे। बैंगलोरस्थित विभिन्न होटलमा खाद्य उत्पादन तथा सेवा व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रशिक्षण लिएपछि उनले होटलको व्यावसायिक भान्सा, खाद्य उत्पादन, सेवा प्रणाली, स्वच्छता, अनुशासन र ग्राहक सेवाको प्रत्यक्ष अनुभव हासिल गरे।

नेपाल फर्किएपछि उपाध्यायले ललितपुरको होटल उद्योगबाट आफ्नो व्यावसायिक यात्रा अघि बढाए। त्यसपछि नेपाल पर्यटन तथा होटल व्यवस्थापन प्रतिष्ठानमा आबद्ध भई सन् २००२ देखि २००९ सम्म काम गरे। आतिथ्य शिक्षा तथा तालिमको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उक्त संस्थामा काम गर्दा उनले होटल उद्योगसँगै प्रशिक्षण र शिक्षण क्षेत्रमा समेत अनुभव हासिल गरे।

त्यसपछि उनको व्यावसायिक यात्रा बेलायतसम्म विस्तार भयो। लन्डनस्थित एक होटलमा सु–शेफका रूपमा प्रवेश गरेका उनी पछि मुख्य भान्से तहको जिम्मेवारीमा पुगे। बेलायतमा काम गर्दा उनले अन्तर्राष्ट्रिय होटल उद्योगको कार्यशैली, खाद्य गुणस्तर, भान्सा व्यवस्थापन र व्यावसायिक मापदण्डको थप अनुभव हासिल गरे।

उपाध्यायको व्यावसायिक यात्राको विशेष पक्ष भनेको होटल उद्योगमा हासिल गरेको अनुभवलाई शिक्षण र शैक्षिक नेतृत्वमा प्रयोग गर्नु हो। उनले शैक्षिक संस्थामा होटल व्यवस्थापन तथा व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालनका क्रममा शैक्षिक निर्देशकको जिम्मेवारी सम्हाले। त्यसपछि विभिन्न कलेजमा उपप्रधानाचार्य तथा कार्यक्रम संयोजकका रूपमा समेत काम गरे।

शिक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने क्रममा उनले होटल उद्योगमा सिकेको व्यावहारिक ज्ञान विद्यार्थीलाई हस्तान्तरण गर्ने अवसर पाए। उनका अनुसार होटलको भान्सामा वर्षौंसम्म काम गरेर हासिल गरेको अनुभव शिक्षणका क्रममा अत्यन्त उपयोगी आधार बनेको छ।

आतिथ्य शिक्षामा पाठ्यपुस्तकमा आधारित ज्ञान मात्र पर्याप्त नहुने उनको अनुभव छ। होटलको वास्तविक कार्य वातावरण, समय व्यवस्थापन, खाद्य उत्पादन, स्वच्छता, गुणस्तर नियन्त्रण, टोलीगत काम र ग्राहकको अपेक्षा व्यवस्थापनजस्ता विषय व्यवहारबाट सिक्दा विद्यार्थीको व्यावसायिक क्षमता अझ प्रभावकारी रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

तर उद्योगको अनुभवसँगै अनुसन्धान, प्रविधि, व्यवस्थापन ज्ञान र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको अध्ययन पनि आवश्यक हुने उनको धारणा छ। त्यसैले उद्योग र शिक्षाबीचको सहकार्यले विद्यार्थीलाई सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै व्यावहारिक सीप प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

शैक्षिक क्षेत्रमा लामो समय काम गरेपछि उपाध्याय पुनः होटल उद्योगमा फर्किए। उनले विभिन्न होटल तथा रिसोर्टमा कार्यकारी शेफ तथा वरिष्ठ भान्सा व्यवस्थापनको जिम्मेवारी सम्हाले। पछिल्लो समय उनी काठमाडौंस्थित होटलमा कार्यकारी शेफका रूपमा आबद्ध भएका छन्।

यसरी उनको करियरले होटल उद्योग र शिक्षाबीच निरन्तर आवागमन गरेको देखिन्छ। होटल उद्योगमा प्राप्त अनुभवले उनको शिक्षणलाई व्यवहारिक बनाएको छ भने शैक्षिक प्रशासनको अनुभवले उनको व्यवस्थापकीय दृष्टिकोणलाई थप फराकिलो बनाएको छ।

उपाध्यायको यात्राले नेपालमा आतिथ्य शिक्षा र होटल उद्योगबीच अझ बलियो सम्बन्ध आवश्यक रहेको देखाउँछ। विद्यार्थीले कक्षाकोठामा सिकेको सिद्धान्तलाई होटल तथा रेस्टुरेन्टको वास्तविक वातावरणमा प्रयोग गर्ने अवसर पाएमा उनीहरूको सिकाइ प्रभावकारी बन्न सक्छ। त्यस्तै, उद्योगमा लामो समय काम गरेका अनुभवी पेशेवरले आफ्नो ज्ञान र अनुभव नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सकेमा दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्न सक्छ।

नेपालको पर्यटन तथा आतिथ्य उद्योग अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको अवस्थामा उद्योग र शिक्षाबीचको सम्बन्ध अझ महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट तथा पर्यटन क्षेत्रमा आवश्यक दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न व्यावहारिक प्रशिक्षण, उद्योगमा आधारित अध्ययन र अनुभवी पेशेवरको सहभागिता बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

डिग्बोईदेखि भैरहवा, भारतदेखि बेलायत र होटलको भान्सादेखि कक्षाकोठासम्म फैलिएको शंकर उपाध्यायको यात्रा निरन्तर सिकाइ, अनुभव र नेतृत्वको यात्रा हो। उनको व्यावसायिक जीवनले होटलको भान्सामा हासिल गरिएको अनुभव कक्षाकोठामा पुगेपछि त्यसले नयाँ पुस्ताको सीप र क्षमता निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्ने सन्देश दिन्छ।

पाककला केवल स्वाद र परिकार प्रस्तुत गर्ने विषय मात्र होइन। यसमा अनुशासन, स्वच्छता, सिर्जनशीलता, व्यवस्थापन, टोलीगत कार्य, ग्राहक सेवा, व्यावसायिकता र निरन्तर सिकाइसमेत जोडिएका हुन्छन्। यही व्यापक दृष्टिकोणलाई आफ्नो व्यावसायिक यात्रामा समेट्दै आएका उपाध्याय शेफ, प्रशिक्षक तथा शैक्षिक नेतृत्वको अनुभव बोकेका आतिथ्य क्षेत्रका अनुभवी पेशेवरका रूपमा परिचित छन्।

उनको यात्रा व्यक्तिगत करियरको कथा मात्र नभई नेपालको आतिथ्य क्षेत्रलाई अझ दक्ष, व्यावसायिक र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धी बनाउन उद्योगमा रहेको व्यावहारिक अनुभवलाई शिक्षासँग जोड्न सकिने सम्भावनाको उदाहरण समेत बनेको छ।