काठमाडौं । नेपालमा आएको विनाशकारी बाढी र पहिरोले जनजीवनमा गम्भीर संकट निम्त्याइरहेका बेला अहिले हामी सबैले आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्न आवश्यक छ—यो कठिन समयमा मैले नेपालका लागि के गर्न सक्छु?

अस्ट्रेलियामा आधारित नेपाली लेखक, फलाङ खाद्य शब्दकोश का लेखक तथा अर्थसमाचार का अस्ट्रेलिया संवाददाता शिव न्यौपानेले विपद्को यस घडीमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तालाई विशेष जिम्मेवारी, संयमता र मानवीय संवेदना अपनाउन आग्रह गरेका छन्। उनका अनुसार अहिले नेपाललाई सनसनीपूर्ण सामग्रीभन्दा सहयोग, सही सूचना, संवेदना र जिम्मेवार नागरिक व्यवहार आवश्यक छ।

सामाजिक सञ्जाल आज सूचना प्रवाहको शक्तिशाली माध्यम बनेको छ। एउटा भिडियो केही मिनेटमै लाखौं मानिससम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले यसको प्रयोगमा जिम्मेवारी पनि उत्तिकै ठूलो हुन्छ। बाढी, पहिरो र मानवीय क्षतिका पीडादायी दृश्य सार्वजनिक गर्नु आफैंमा गलत होइन। सही र जिम्मेवार सूचना उद्धार तथा राहतका लागि अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। तर पीडितको दुःखलाई ‘भ्यु’, ‘लाइक’, फलोअर वा आम्दानीका लागि निरन्तर सामग्री बनाउनु मानवीय संवेदनाको दृष्टिले गम्भीर प्रश्न हो। पीडाको पनि मर्यादा हुन्छ।

विपद्को बीचमा मृतकका शवबाट समेत गहना वा मूल्यवान सामग्री निकाल्ने जस्ता अमानवीय घटना भएको खबर आउनु झनै पीडादायी विषय हो। मृतकको शरीरबाट गहना वा अन्य सामग्री लुट्नु कानुनी प्रश्न मात्र होइन, गम्भीर मानवीय र नैतिक प्रश्न पनि हो। मृत्युको अवस्थामा समेत मानिसको शरीरको सम्मान गरिनुपर्छ।

कल्पना गरौं—बाढी वा पहिरोमा आफ्नो आमा गुमाएको एउटा बच्चा आफ्नी आमा कहाँ छिन् भनेर खोज्दै रोइरहेको छ। त्यही बेला कसैले उसकी आमाको शरीरबाट गहना निकालिरहेको दृश्य उसले देख्यो भने त्यस बच्चाको मनमा कस्तो पीडा थपिएला? आफ्नै आमाको अन्तिम अवस्थालाई सम्मानपूर्वक हेर्न नपाएको अवस्थामा उनको शरीरबाट कसैले सामान लुटेको देख्नु कति क्रूर अनुभूति होला?

यस्ता दृश्य सार्वजनिक हुँदा केही व्यक्तिको मात्र होइन, समग्र नेपाली समाजको नैतिक छविमाथि समेत प्रश्न उठ्न सक्छ। हामीले सोच्नुपर्छ—विपद्मा एकअर्कालाई बचाउने, सहयोग गर्ने र मानवता देखाउने समाजको सन्देश दिने कि मृतकको समेत सम्मान नगर्ने समाजको?

त्यसैले सामाजिक सञ्जालका सामग्री सिर्जनाकर्ताले आफूले बनाउने र साझा गर्ने प्रत्येक सामग्रीबारे सोच्न आवश्यक छ—यसले कसैलाई सहयोग गर्छ कि थप पीडा दिन्छ? यसले सही सूचना दिन्छ कि भ्रम फैलाउँछ? यसले उद्धारमा सहयोग गर्छ कि जोखिम बढाउँछ?

विपद्को समयमा पीडितको दुःखलाई सामग्री बनाउनुको सट्टा उद्धार, राहत, सही सूचना र सहयोगका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नु नै जिम्मेवार डिजिटल नागरिकको परिचय हो।

राहतका नाममा हुने सम्भावित ठगीबाट सावधान

विपद्का बेला नेपालीहरू स्वाभाविक रूपमा सहयोग गर्न चाहन्छन्। यही मानवीय भावनाको दुरुपयोग गर्दै केही व्यक्ति वा गैरजिम्मेवार समूहले बैंक खाता, क्यूआर कोड वा अन्य डिजिटल माध्यमबाट राहतका नाममा रकम उठाउन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

त्यसैले सहयोग गर्नुअघि रकम संकलन गर्ने व्यक्ति वा संस्थाको आधिकारिकता, संस्था दर्ता, सम्बन्धित निकायसँगको आबद्धता र रकम संकलनको उद्देश्यबारे सत्यापन गर्न आवश्यक छ। सम्भव भएसम्म सरकार वा सम्बन्धित सरकारी निकायका आधिकारिक माध्यमबाट घोषणा गरिएका राहत कोषमा सहयोग गर्नु सुरक्षित र पारदर्शी बाटो हुन सक्छ।

सामानभन्दा जीवन ठूलो

विपद्को समयमा नागरिकको आफ्नै सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। बाढी आएको नदी वा खोलामा माछा, भाँडाकुँडा, ग्यास सिलिन्डर, काठका मुडा वा अन्य सामग्री खोज्न जाने प्रवृत्तिले ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ।

बाढीको पानी कहिले र कुन दिशामा बढ्छ भन्ने अनुमान गर्न कठिन हुन्छ। पानी केही घटेजस्तो देखिए पनि नदीको धार, किनारा र जमिन अस्थिर हुन सक्छ। एउटा सानो गल्तीले मानिस आफैं उद्धारको आवश्यकता पर्ने अवस्थामा पुग्न सक्छ।

सामानभन्दा जीवन ठूलो हो, माछाभन्दा मानिस महत्वपूर्ण हो, काठभन्दा सुरक्षा महत्वपूर्ण हो र भाँडाकुँडाभन्दा उद्धारकर्मीको समय महत्वपूर्ण हो।

नदीमा अनावश्यक रूपमा नजानु आफ्नो जीवन जोगाउनु मात्र होइन, प्रहरी, सुरक्षा निकाय र उद्धार टोलीप्रतिको सम्मान पनि हो।

पूर्व चेतावनी प्रणालीमा जोड आवश्यक

वर्तमान घटनाक्रमले नेपालमा प्रभावकारी प्रारम्भिक आपतकालीन चेतावनी प्रणाली (पूर्व आपत्कालीन चेतावनी प्रणाली) को आवश्यकता पुनः उजागर गरेको छ।

आजको डिजिटल युगमा सम्भावित बाढी, पहिरो, अत्यधिक वर्षा वा अन्य प्राकृतिक जोखिमबारे पूर्वानुमान प्राप्त भएपछि नागरिकको मोबाइल फोनमै तत्काल चेतावनी पठाउन सकिने प्रविधि उपलब्ध छ। नेपाल सरकारले यस्तो प्रणालीलाई अझ व्यवस्थित, व्यापक र विश्वसनीय बनाउन आवश्यक छ।

सम्भावित जोखिमको सूचना समयमै मोबाइलमा पुग्न सके नागरिकहरू सुरक्षित स्थानतर्फ सर्न, यात्रा रोक्न वा अन्य आवश्यक सावधानी अपनाउन सक्छन्। प्रविधिले बाढी रोक्न सक्दैन, तर समयमै दिएको चेतावनीले मानिसको ज्यान जोगाउन सक्छ।

नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा जोखिमयुक्त देशमा पूर्वसूचना प्रणाली विलासिता होइन—जीवनरक्षाको आधारभूत पूर्वाधार हो।

अहिले नेपाललाई हाम्रो विवेक चाहिएको छ

नेपालको यो कठिन घडीमा हामी सबैले आफ्नो भूमिका पुनः परिभाषित गर्नुपर्ने समय आएको छ। सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो पोस्ट गर्नुअघि एकपटक सोचौं। कुनै राहत खातामा पैसा पठाउनुअघि त्यसको सत्यता जाँचौं। नदीमा बगेर आएको सामान देख्दा त्यसतर्फ दौडिनुको सट्टा सुरक्षित बसौं। अपुष्ट समाचार भेट्दा त्यसलाई साझा गर्नुको सट्टा रोकौं। मृतकको शरीरलाई सम्पत्तिको स्रोत होइन, सम्मान गर्नुपर्ने मानवीय अस्तित्वका रूपमा हेरौं।

विपद् केवल सरकारको परीक्षा होइन; समाजको नागरिक चेतनाको पनि परीक्षा हो।

आज नेपाललाई हाम्रो भ्यु होइन, हाम्रो विवेक चाहिएको छ।
हाम्रो सनसनी होइन, हाम्रो संवेदना चाहिएको छ।
हाम्रो स्वार्थ होइन, हाम्रो सहकार्य चाहिएको छ।

विपद्को समयमा जिम्मेवार नागरिक बन्नु नै सबैभन्दा ठूलो सहयोग हो।

नेपाललाई अहिले हेर्ने होइन—सघाउने समय हो।
पीडा बेच्ने होइन—पीडा कम गर्ने समय हो।
मृतकको सम्मान खोस्ने होइन—मानवता जोगाउने समय हो।
दोष खोज्ने मात्र होइन—समाधान खोज्ने समय हो।