काठमाडौं । नेपालको आतिथ्य तथा पर्यटन उद्योग विस्तार हुँदै जाँदा व्यावसायिक दक्षता, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुकूलको सीप र दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको छ। होटल उद्योगको प्रत्यक्ष अनुभवलाई शिक्षा, प्रशिक्षण र व्यवस्थापनसँग जोड्न सक्ने जनशक्तिको भूमिका पनि यस क्षेत्रमा महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
.gif)
दुई दशकभन्दा लामो समय नेपाल, भारत र बेलायतमा होटल उद्योग, पाककला, आतिथ्य शिक्षा तथा शैक्षिक प्रशासनमा काम गरेका शंकर उपाध्यायको व्यावसायिक यात्रा उद्योग र शिक्षाबीचको सम्बन्धको उदाहरणका रूपमा देखिन्छ।
भारतको आसामस्थित डिग्बोईमा जन्मिएका उपाध्यायका पिता स्वर्गीय हरि प्रसाद उपाध्याय इन्डियन आयल कर्पोरेसनमा कार्यरत थिए भने माता स्वर्गीय शिवकुमारी उपाध्याय थिइन्। उनले डिग्बोईस्थित इन्डियन आयल कर्पोरेसन स्कुलबाट कक्षा ६ सम्म प्रारम्भिक शिक्षा हासिल गरे। त्यसपछि भैरहावामा अध्ययनलाई निरन्तरता दिँदै श्री पाच इन्द्र राज्य लक्ष्मी माध्यमिक विद्यालयबाट एसएलसी पूरा गरे।
भैरहवा बहुमुखी क्याम्पसबाट आई.कम र बी.कम पूरा गरेपछि उनले आतिथ्य तथा होटल व्यवस्थापनलाई आफ्नो व्यावसायिक भविष्यको क्षेत्र बनाए। त्यसका लागि उनी भारतको बैंगलोर पुगे र एडमिनिस्ट्रेटिभ म्यानेजमेन्ट कलेजबाट ब्याचलर अफ होटल म्यानेजमेन्ट अध्ययन गरे।
औपचारिक शिक्षासँगै उनले होटल उद्योगमा प्रत्यक्ष कार्यअनुभव पनि हासिल गरे। बैंगलोरस्थित द एट्रिया होटलमा फुड प्रोडक्सन तथा फ्रन्ट अफिस विभागमा प्रशिक्षण लिएका उनले ले मेरिडियन होटलमा फुड प्रोडक्सन सम्बन्धी व्यावहारिक प्रशिक्षण लिए। यी अनुभवले उनलाई व्यावसायिक भान्सा, खाद्य उत्पादन, सेवा प्रणाली, कार्यस्थल अनुशासन तथा टोलीगत कार्यको प्रत्यक्ष ज्ञान प्रदान गर्यो।
भारतमा अध्ययन तथा प्रशिक्षण पूरा गरेपछि नेपाल फर्किएका उपाध्यायले ललितपुरको पुल्चोकस्थित होटल नारायणीमा किचन एक्जिक्युटिभका रूपमा व्यावसायिक यात्रा सुरु गरे। त्यसपछि उनी नेपाल पर्यटन तथा होटल व्यवस्थापन प्रतिष्ठान (नाथम)सँग आबद्ध भए। सन् २००२ देखि २००९ सम्म नाथममा कार्यरत रहँदा उनले होटल उद्योगसँगै आतिथ्य शिक्षा तथा तालिम क्षेत्रमा पनि अनुभव हासिल गरे।
त्यसपछि उनको व्यावसायिक यात्रा बेलायतसम्म विस्तार भयो। लन्डनको मार्बल आर्चस्थित ससेक्स होटलमा सुस सेफका रूपमा आबद्ध भएका उपाध्याय पछि सेफ डे क्युजिनमा पदोन्नति भए। उनी सन् २०१२ सम्म त्यहाँ कार्यरत रहे। बेलायतको होटल उद्योगमा काम गर्दा उनले अन्तर्राष्ट्रिय आतिथ्य मापदण्ड, व्यावसायिक भान्सा व्यवस्थापन, खाद्य उत्पादन, गुणस्तर नियन्त्रण तथा कार्यसम्पादनका विभिन्न पक्षमा अनुभव हासिल गरे।
उपाध्यायको करियरको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको होटल उद्योगमा हासिल गरेको व्यावहारिक अनुभवलाई शिक्षण तथा शैक्षिक नेतृत्वमा प्रयोग गर्नु हो। उनले मलेसियाको लिंकन युनिभर्सिटीसँग आबद्ध याला पिक कलेज अफ बिजनेस म्यानेजमेन्टमा बीएचएम तथा एमबीए कार्यक्रम सञ्चालनका क्रममा एकेडेमिक डाइरेक्टरको जिम्मेवारी सम्हाले। पछि उक्त संस्था केएफए कलेजसँग मर्ज भएको थियो।
त्यसपछि उनले येती इन्टरनेसनल कलेजमा भाइस प्रिन्सिपल तथा राजधानी मोडल कलेजमा प्रोग्राम कोअर्डिनेटरका रूपमा जिम्मेवारी निर्वाह गरे। उनी पुनः येती इन्टरनेसनल कलेजमा भाइस प्रिन्सिपलका रूपमा आबद्ध भई सन् २०२२ सम्म कार्यरत रहे।
यस अवधिमा उनले होटल उद्योगमा हासिल गरेको अनुभवलाई शिक्षणमा प्रयोग गर्ने तथा शिक्षाबाट प्राप्त व्यवस्थापकीय ज्ञानलाई उद्योगमा उपयोग गर्ने अवसर पाए।
आतिथ्य क्षेत्रमा व्यावहारिक अनुभव र शिक्षाबीचको सम्बन्धबारे हाम्रा अष्ट्रेलिया संवाददाता तथा नेपालको विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी पहिलो खाद्य शब्दकोश ‘फालाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपानेसँगको इन्टरनेटमार्फत गरिएको कुराकानीमा उपाध्यायले होटल उद्योगमा लामो समय काम गरेर हासिल गरेको अनुभव शिक्षणका क्रममा उपयोगी भएको बताएका छन्।
“भान्सामा वर्षौंसम्म काम गरेर हासिल गरेको अनुभव अहिले शिक्षणमा प्रयोग गर्न पाउनु मेरो लागि अत्यन्त उपयोगी उपकरण बनेको छ,” उपाध्यायले भनेका छन्।
एक अनुभवी सेफ तथा कुलिनरी ट्रेनरका रूपमा उनको अनुभवले आतिथ्य शिक्षामा पाठ्यपुस्तकमा आधारित सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै वास्तविक कार्यक्षेत्रको अनुभवको महत्वलाई देखाउँछ। होटल उद्योगमा आवश्यक पर्ने समय व्यवस्थापन, खाद्य उत्पादनको अनुशासन, स्वच्छता, गुणस्तर नियन्त्रण, टिमवर्क, ग्राहकको अपेक्षा तथा दबाबमा काम गर्ने क्षमता विद्यार्थीका लागि महत्वपूर्ण व्यावहारिक सीप हुन्।
यद्यपि उद्योगको अनुभव मात्र पर्याप्त नहुने र आधुनिक आतिथ्य क्षेत्रमा अनुसन्धान, प्रविधि, व्यवस्थापन, नवप्रवर्तन तथा बदलिँदो अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डबारे निरन्तर अध्ययन आवश्यक रहने देखिन्छ। यस अर्थमा उपाध्यायको अनुभव व्यावहारिक ज्ञान र औपचारिक शिक्षाबीचको पूरक सम्बन्धका रूपमा लिन सकिन्छ।
शैक्षिक क्षेत्रमा लामो समय नेतृत्व गरेपछि उपाध्याय पुनः होटल उद्योगमा फर्किए। उनले बेसरा बुटिक होटलमा एक्जिक्युटिभ सेफका रूपमा सन् २०२३ सम्म, मल्ल होटलमा एक्जिक्युटिभ सुस सेफका रूपमा सन् २०२४ सम्म तथा सोल्टी होटल्स एन्ड रिसोर्ट्स, इटहरीमा एक्जिक्युटिभ सेफका रूपमा सन् २०२५ सम्म काम गरे।
त्यसपछि काठमाडौं फर्किएका उनी ग्रान्ड होटल, काठमाडौंमा एक्जिक्युटिभ सेफका रूपमा डिसेम्बर २०२५ सम्म कार्यरत रहे। सन् २०२६ मा उनी बेस्ट वेस्टर्न प्लस, काठमाडौंमा एक्जिक्युटिभ सेफका रूपमा आबद्ध भएका छन्।
यसरी उपाध्यायको करियरले होटल उद्योग र शिक्षाबीच पटक–पटक आवागमन गरेको देखिन्छ। होटल उद्योगमा प्राप्त अनुभवले उनको शिक्षणलाई व्यावहारिक बनाएको छ भने शिक्षण तथा शैक्षिक प्रशासनको अनुभवले उनको व्यवस्थापकीय र नेतृत्व क्षमतालाई थप विस्तार गरेको देखिन्छ।
शंकर उपाध्यायको यात्रालाई केवल एक सेफको व्यावसायिक सफलताको कथाका रूपमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। उनको अनुभवले नेपालमा आतिथ्य शिक्षा र होटल उद्योगबीच अझ बलियो सम्बन्ध आवश्यक रहेको विषयलाई पनि उजागर गर्छ।
विद्यार्थीले कक्षाकोठामा सिकेको सिद्धान्तलाई वास्तविक होटल, रेस्टुरेन्ट वा व्यावसायिक भान्सामा प्रयोग गर्ने अवसर पाएमा सिकाइ अझ प्रभावकारी हुन सक्छ। त्यस्तै, उद्योगमा लामो अनुभव हासिल गरेका पेशेवरहरूले आफ्नो ज्ञान र सीप नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सकेमा दक्ष जनशक्ति निर्माणमा योगदान पुग्न सक्छ।
नेपालको पर्यटन तथा आतिथ्य उद्योग अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको अवस्थामा उद्योग र शिक्षाबीचको सहकार्य थप महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
डिग्बोईबाट भैरहवा, बैंगलोरदेखि लन्डन र नेपालको होटल उद्योगदेखि आतिथ्य शिक्षासम्म फैलिएको उपाध्यायको यात्रा निरन्तर सिकाइ, अनुभव र नेतृत्वको यात्रा हो।
उनको करियरले होटलको व्यावसायिक भान्सामा वर्षौंसम्म हासिल गरिएको अनुभव कक्षाकोठामा पुगेपछि त्यसले अर्को पुस्ताको सीप, सोच र व्यावसायिक क्षमता निर्माण गर्न सक्ने सन्देश दिन्छ। पाककला स्वाद र प्रस्तुतिमा मात्र सीमित नभई अनुशासन, स्वच्छता, समय व्यवस्थापन, सिर्जनशीलता, टोलीगत कार्य, नेतृत्व, गुणस्तर, व्यावसायिकता र निरन्तर सिकाइसँग जोडिएको क्षेत्र हो।
यही व्यापक अनुभवलाई आफ्नो व्यावसायिक यात्रामा समेट्दै आएका उपाध्याय सेफ, कुलिनरी ट्रेनर तथा शैक्षिक नेतृत्वको अनुभव बोकेका आतिथ्य क्षेत्रका पेशेवरका रूपमा देखिन्छन्। उनको यात्रा व्यक्तिगत करियरको अभिलेख मात्र नभई नेपालको आतिथ्य क्षेत्रलाई अझ व्यावसायिक, दक्ष र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धी बनाउन उद्योगमा रहेको अनुभवलाई शिक्षामा कसरी रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने एउटा व्यावहारिक उदाहरणसमेत हो।
