मेलबर्न, अस्ट्रेलिया । फलाङ इंग्लिस डिक्सनरीका लेखक तथा लामो समयदेखि अंग्रेजी भाषा र लेखन क्षेत्रमा सक्रिय शिव न्यौपानेले भारतीय टेलिभिजन च्यानल एनडीटीभीमा प्रसारित एक कार्यक्रमको प्रस्तुति शैलीमाथि प्रश्न उठाएका छन्।
.gif)
उक्त कार्यक्रममा नेपालका अर्थमन्त्री डा। स्वर्णिम वाग्ले र भारतका चर्चित लेखक तथा राजनीतिज्ञ डा.शशि थरूर अतिथिका रूपमा सहभागी भएका थिए। कार्यक्रममा दुवै व्यक्तिको अंग्रेजी भाषामाथिको दक्षतालाई तुलना गर्ने शैली अपनाइएको विषयलाई लिएर सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चारवृत्तमा विभिन्न प्रतिक्रिया देखिएका छन्।
न्यौपानेको मुख्य आपत्ति अंग्रेजी भाषाको प्रयोगप्रति नभई भाषिक दक्षताका आधारमा व्यक्तिको समग्र व्यक्तित्व, बौद्धिकता र क्षमताको मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्तिप्रति रहेको छ।
‘तुलना होइन, आफ्नै पहिचान महत्वपूर्ण’
डा. शशि थरूर विशिष्ट लेखनशैली, सार्वजनिक अभिव्यक्ति र अंग्रेजी भाषामाथिको प्रभावशाली पकडका कारण अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छन्। त्यस्तै, डा. स्वर्णिम वाग्ले नेपालको आर्थिक नीति तथा सार्वजनिक क्षेत्रमा आफ्नै अनुभव र योगदानका आधारमा स्थापित व्यक्तित्व हुन्।
त्यसैले वाग्लेलाई ‘नेपालका शशि थरूर’ जस्ता तुलनात्मक अभिव्यक्तिबाट परिचित गराउनु आवश्यक नभएको न्यौपानेको धारणा छ।
उनका अनुसार प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नै पहिचान, क्षमता र योगदान हुन्छ। कुनै व्यक्तिको मूल्याङ्कन अर्को व्यक्तिसँग तुलना गरेरभन्दा उसको आफ्नै काम, ज्ञान, नेतृत्व क्षमता र उपलब्धिका आधारमा गरिनुपर्छ।
संकटका बेला सार्वजनिक पदाधिकारीको प्राथमिकता के
न्यौपानेले कार्यक्रमको समय र सान्दर्भिकतामाथि समेत प्रश्न उठाएका छन्। नेपाल गम्भीर प्राकृतिक विपद् र मानवीय संकटको सामना गरिरहेको अवस्थामा अर्थमन्त्रीजस्तो जिम्मेवार पदमा रहेका व्यक्तिको समय राष्ट्रिय प्राथमिकतामा केन्द्रित हुनुपर्ने उनको तर्क छ।
संकटको समयमा अर्थतन्त्र सञ्चालन, राहत व्यवस्थापन, पुनर्निर्माण तथा आवश्यक स्रोत परिचालनमा अर्थ मन्त्रालयको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो अवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा सहभागी हुनु आफैंमा गलत नभए पनि त्यसको उद्देश्य, सन्दर्भ र राष्ट्रिय उपयोगिता महत्वपूर्ण हुने न्यौपानेको भनाइ छ।
यदि उक्त कार्यक्रममार्फत नेपालको विपद्, राहत कोष, अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सहयोग, पुनर्निर्माण वा प्रभावित नागरिकका आवश्यकताबारे विश्व समुदायको ध्यान आकर्षित गरिएको भए अर्थमन्त्रीको सहभागिता थप अर्थपूर्ण हुन सक्ने उनको धारणा छ।
उनका अनुसार राष्ट्रिय संकटका बेला अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम सहयोग र समर्थन जुटाउने प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छन्। तर बहसको केन्द्र व्यक्तित्व तुलना वा अंग्रेजी भाषाको मनोरञ्जनात्मक परीक्षणमा सीमित हुँदा कार्यक्रमको राष्ट्रिय उपयोगितामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
अंग्रेजी भाषा र बौद्धिकताको फरक
न्यौपानेले उठाएको अर्को महत्वपूर्ण विषय अंग्रेजी भाषा र ज्ञानबीचको सम्बन्ध हो।
अंग्रेजी विश्वव्यापी सञ्चार, शिक्षा, व्यापार तथा अनुसन्धानका लागि महत्वपूर्ण भाषा हो। अंग्रेजीमा राम्रो दखल हुनु निश्चय नै उपयोगी क्षमता हो। तर कुनै व्यक्तिले कति कठिन अंग्रेजी शब्द प्रयोग गर्न सक्छ भन्ने आधारमा मात्र उसको बुद्धिमत्ता, नेतृत्व क्षमता, नैतिकता वा व्यावहारिक ज्ञान निर्धारण गर्न नसकिने उनको तर्क छ।
करिब २६ वर्षदेखि लेखन तथा अंग्रेजी शब्दावली सम्बन्धी क्षेत्रमा काम गरे पनि आफूलाई सबै कुरा जान्ने व्यक्ति नठान्ने न्यौपाने बताउँछन्। उनका अनुसार शब्दकोशका असंख्य शब्दसँग परिचित हुनु र जीवनका सबै क्षेत्रमा दक्ष हुनु फरक कुरा हो।
उनले ज्ञानको विविधता बुझाउन दैनिक जीवनका उदाहरणसमेत प्रस्तुत गरेका छन्। घरको धारा बिग्रिँदा प्लम्बरको सीप आवश्यक पर्छ, गाडीमा समस्या आउँदा मेकानिकको ज्ञान चाहिन्छ भने प्रविधिसम्बन्धी समस्या समाधान गर्न प्राविधिक दक्षता आवश्यक हुन्छ।
यसले समाजमा ज्ञान र सीपका विभिन्न स्वरूपको समान महत्व रहेको देखाउने उनको धारणा छ।
डिग्रीसँगै सीपलाई पनि समान सम्मान
न्यौपानेका अनुसार समाजले शैक्षिक तथा भाषिक ज्ञानसँगै व्यावहारिक र प्राविधिक सीपलाई पनि समान सम्मान दिन आवश्यक छ।
धेरै विकासोन्मुख देशमा उच्च शैक्षिक योग्यता हासिल गरेका मानिसहरू रोजगारीका लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् भने अर्कोतर्फ विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव देखिन्छ।
शिक्षा र सीपबीच सन्तुलन नहुनु तथा केही पेशालाई सामाजिक रूपमा कम प्रतिष्ठित ठान्ने प्रवृत्ति यसको एउटा कारण हुन सक्ने उनको बुझाइ छ।
मास्टर डिग्री हासिल गर्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि भए पनि समाजको विकासका लागि प्लम्बर, किसान, इलेक्ट्रिसियन, मेकानिक, प्राविधिक तथा अन्य दक्ष कामदारको योगदान पनि उत्तिकै अपरिहार्य रहेको उनी बताउँछन्।
भाषा होइन, ज्ञान र सिर्जनशीलताले विकास अघि बढाउँछ
विश्वका विभिन्न देशको विकास अनुभवले पनि अंग्रेजी भाषा मात्र प्रगतिको निर्णायक आधार नभएको देखाउने न्यौपानेको तर्क छ।
राष्ट्रको आर्थिक तथा वैज्ञानिक प्रगति अनुसन्धान, प्रविधि, उत्पादन, शिक्षा, नीति, अनुशासन र सिर्जनशीलतासँग जोडिएको हुन्छ। भाषा उपलब्धि र ज्ञानलाई सञ्चार गर्ने माध्यम बन्न सक्छ, तर भाषा आफैंले आर्थिक तथा वैज्ञानिक सफलता सिर्जना नगर्ने उनको भनाइ छ।
यस सन्दर्भमा चीनजस्ता गैर–अंग्रेजीभाषी राष्ट्रको आर्थिक तथा प्राविधिक विकासलाई उदाहरणका रूपमा लिन सकिने उनी बताउँछन्। राष्ट्रिय वा मातृभाषामा ज्ञान उत्पादन र प्रयोग गर्दै पनि विश्वस्तरीय आर्थिक तथा प्राविधिक प्रगति हासिल गर्न सकिने उनको धारणा छ।
सार्वजनिक बहसको केन्द्र के हुनुपर्छ ?
एनडीटीभीको उक्त कार्यक्रमलाई लिएर न्यौपानेले उठाएको प्रश्नको मूल सार सार्वजनिक व्यक्तित्वलाई केवल उच्चारण, शब्दावली वा भाषिक शैलीका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न नहुने भन्ने हो।
विशेषगरी राष्ट्रिय संकटको संवेदनशील समयमा सार्वजनिक बहसले वास्तविक समस्या, समाधान र जनताको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको धारणा छ।
सञ्चारमाध्यमलाई मनोरञ्जन र बहस प्रस्तुत गर्ने स्वतन्त्रता भए पनि त्यससँगै समय, परिस्थिति र सार्वजनिक संवेदनशीलताको जिम्मेवारीसमेत जोडिने न्यौपाने बताउँछन्।
उनको दृष्टिकोणमा अंग्रेजी राम्रो बोल्नु क्षमता हो, तर त्यो नै सम्पूर्ण क्षमता होइन। व्यक्तिको वास्तविक मूल्याङ्कन उसको ज्ञान, सीप, काम, नेतृत्व, सिर्जनशीलता, व्यवहारिक दक्षता र समाजमा पुर्याएको योगदानका आधारमा हुनुपर्छ।
यही कारण एनडीटीभीको कार्यक्रमले उठाएको भाषिक तुलना केवल अंग्रेजी दक्षताको बहसमा सीमित नराखी ज्ञान, सीप, सार्वजनिक जिम्मेवारी र व्यक्तिको मौलिक पहिचानबारे व्यापक बहसको विषय बनाउनुपर्ने न्यौपानेको तर्क छ।
