काठमाडौं, २३ भदौ । नेपाली समाज र राजनीतिक वृत्तका लागि एउटा महत्वपूर्ण दिनका रूपमा सम्झनुपर्ने दिन बनेको छ। समय बित्दै जाँदा कुनै पनि घटनालाई तत्कालीन भावनाबाट मात्र होइन, त्यसले समाज, अर्थतन्त्र, राजनीति र नागरिक जीवनमा पारेको प्रभावका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक हुन्छ। त्यसैले भदौ २३ लाई फर्किएर हेर्दा हामीले के पायौँ र के गुमायौँ ? भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।

कुनै पनि संकट वा परिवर्तनले केही अवसर सिर्जना गर्छ भने त्यससँगै केही क्षति र चुनौती पनि ल्याउँछ। भदौ २३ का घटनालाई पनि यही दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने अवस्था छ। घटनाले नागरिकलाई धेरै कुरा सिकाएको छ। संकटको समयमा राज्य संयन्त्रको भूमिका, नागरिकको एकता, राजनीतिक नेतृत्वको जिम्मेवारी तथा निजी क्षेत्र र सामाजिक संस्थाको योगदान कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा थप स्पष्ट भएको छ।

संकटले देखाएको नागरिक एकता

विपद् र संकटका समयमा नागरिक तहबाट देखिएको सहयोग, सहकार्य र मानवीय भावना भदौ २३ बाट प्राप्त महत्वपूर्ण सकारात्मक पक्ष हो। प्रभावित नागरिकको उद्धार तथा राहतका लागि विभिन्न व्यक्ति, व्यवसायिक प्रतिष्ठान, सामाजिक संघसंस्था र समुदायहरू सक्रिय भए।

आफ्नो व्यक्तिगत तथा संस्थागत स्रोत परिचालन गरेर पीडितको साथमा उभिने क्रमले नेपाली समाजमा अझै पनि सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय संवेदना बलियो रहेको देखाएको छ। संकटका बेला एकअर्काको दुःखमा साथ दिने संस्कार नेपाली समाजको महत्वपूर्ण शक्ति हो।

राज्य संयन्त्रको परीक्षा

भदौ २३ का घटनाले राज्य संयन्त्रको क्षमता र तयारीमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ। विपद् आउनुअघि जोखिम पहिचान, पूर्वतयारी, सूचना प्रवाह तथा विपद्का बेला तत्काल उद्धार र राहत व्यवस्थापन कति प्रभावकारी छ भन्ने विषयमा गम्भीर समीक्षा आवश्यक देखिएको छ।

विपद् व्यवस्थापन केवल घटना भएपछि राहत वितरण गर्ने विषय मात्र होइन। सम्भावित जोखिमको पहिचानदेखि पूर्वसूचना, सुरक्षित स्थानको व्यवस्था, उद्धार सामग्रीको तयारी, स्थानीय तहको क्षमता विकास र दीर्घकालीन पुनःस्थापनासम्मको विषयलाई एउटै प्रणालीभित्र जोड्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

अर्थतन्त्रमा परेको असर

कुनै पनि ठूलो संकटको प्रत्यक्ष प्रभाव नागरिकको जीवनसँगै अर्थतन्त्रमा पनि पर्छ। सडक तथा यातायात अवरुद्ध हुँदा वस्तु तथा सेवाको आपूर्ति प्रभावित हुन्छ। बजारमा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य, ढुवानी लागत र व्यवसायको सञ्चालनमा असर पर्न सक्छ।

साना तथा मझौला व्यवसायमा यस्तो प्रभाव अझ बढी देखिन्छ। आम्दानीको स्रोत गुमाएका परिवारलाई तत्काल राहतसँगै आफ्नो व्यवसाय वा रोजगारी पुनःसञ्चालन गर्न सक्ने वातावरण आवश्यक हुन्छ। त्यसैले राहतलाई केवल खाद्यान्न वा नगद वितरणमा सीमित नगरी प्रभावित परिवारको आर्थिक पुनःस्थापनासँग जोड्नुपर्ने देखिन्छ।

के पायौँ ?

भदौ २३ लाई फर्किएर हेर्दा केही महत्वपूर्ण कुरा पाएका छौँ। सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको संकटमा एकताको आवश्यकता अझ स्पष्ट हुनु हो। नागरिक, निजी क्षेत्र, सामाजिक संस्था र राज्यका विभिन्न निकायबीच सहकार्य भए कठिन परिस्थितिसमेत सामना गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश यस घटनाले दिएको छ।

यसैगरी विपद् व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने, पूर्वतयारीलाई बलियो बनाउनुपर्ने र स्थानीय तहको क्षमता बढाउनुपर्ने आवश्यकता पनि थप स्पष्ट भएको छ।

के गुमायौँ ?

अर्कोतर्फ, क्षति भने भौतिक संरचनामा मात्र सीमित हुँदैन। प्राकृतिक विपत्तिले मानिसको जीवन, परिवारको आर्थिक अवस्था, रोजगारी, व्यवसाय र भविष्यप्रतिको योजनासमेत प्रभावित गर्छ।

घर तथा सम्पत्ति गुमाएका परिवारका लागि पुनःस्थापना लामो प्रक्रिया हुन सक्छ। व्यवसाय तथा रोजगारी गुमाउने नागरिकका लागि आर्थिक पुनःस्थापना अझ चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ। त्यसैले तत्कालीन क्षतिसँगै दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक प्रभावको समेत मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ।

अबको बाटो के ?

भदौ २३ लाई केवल विगतको एउटा घटनाका रूपमा सम्झेर मात्र पुग्दैन। त्यसबाट पाठ सिकेर आगामी दिनका लागि ठोस तयारी गर्नुपर्छ। विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।

जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउने, आपत्कालीन उद्धारका लागि आवश्यक स्रोतसाधन तयारी अवस्थामा राख्ने, स्थानीय समुदायलाई विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम दिने तथा राहत वितरणलाई पारदर्शी र आवश्यकतामा आधारित बनाउने काममा जोड दिनुपर्छ।

त्यस्तै प्रभावित क्षेत्रको पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणमा निजी क्षेत्र तथा सामाजिक संस्थालाई समेत व्यवस्थित रूपमा सहभागी गराउन सकिन्छ। यसबाट राज्यको स्रोतमा मात्र निर्भर रहनुपर्ने अवस्था कम हुनुका साथै पुनर्निर्माणमा थप गति आउन सक्छ।

भदौ २३ लाई फर्किएर हेर्दा हामीले एकता, सहकार्य र मानवीय संवेदनाको शक्ति पायौँ भने ठूलो क्षति, पीडा र चुनौती गुमायौँ। तर हरेक संकटले भविष्यका लागि पाठ पनि छाडेर जान्छ।

त्यसैले अब मुख्य प्रश्न विगतमा के भयो भन्ने मात्र होइन, त्यसबाट हामीले के सिक्यौँ र आगामी दिनमा त्यही प्रकृतिको संकट आउँदा कति तयार छौँ ? भन्ने हुनुपर्छ। विगतको पीडालाई भविष्यको तयारीमा रूपान्तरण गर्न सकिए मात्र भदौ २३ बाट वास्तविक अर्थमा पाठ सिकेको मान्न सकिन्छ।