मेलबर्न, अष्ट्रेलिया । नेपालको पहिलो विश्व खाद्य शब्दकोश फालाङ फुड डिक्सनरीका सर्जक तथा लेखक शिव न्यौपाने यतिबेला वातावरण संरक्षण र पुनर्चक्रण सम्बन्धी जनचेतना अभियानका कारण चर्चामा छन्। खाद्य संस्कृति र विश्व खाद्य परम्पराको अध्ययन तथा दस्तावेजीकरणमार्फत आफ्नो छुट्टै पहिचान स्थापित गरेका न्यौपानेले अहिले “फोहोरलाई स्रोत र सम्पत्ति बनाऔँ” भन्ने सन्देशसहित वातावरणीय अभियान सञ्चालन गरिरहेका छन्।

अष्ट्रेलियामा विद्यार्थी जीवनदेखि नै होटल तथा सरसफाइ क्षेत्रमा कार्यरत रहँदा उनले विकसित देशहरूको फोहोर व्यवस्थापन प्रणालीलाई नजिकबाट अध्ययन गर्ने अवसर पाए। दैनिक रूपमा उत्पादन हुने फोहोरको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, पुनःप्रयोग तथा पुनर्चक्रण प्रणालीले उनलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनाएको थियो। यही अनुभवलाई व्यवहारमा उतार्दै उनले अहिले पुनर्चक्रणयोग्य वस्तुहरूको संकलन र व्यवस्थापनमा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्।

न्यौपानेले पेय पदार्थका बोतल, काँच, प्लास्टिक तथा अन्य पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री संकलन गरी रिसाइक्लिङ केन्द्रमा बुझाउने कार्यलाई नियमित बनाएका छन्। यसबाट प्राप्त रकम सामाजिक, सामुदायिक तथा परोपकारी गतिविधिमा खर्च गर्ने गरेको उनी बताउँछन्। उनका अनुसार फोहोरको उचित व्यवस्थापनले वातावरण संरक्षण मात्र होइन, आर्थिक अवसर र अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत पनि सिर्जना गर्न सक्छ।

“हामीले फोहोरलाई समस्या भनेर मात्रै हेर्ने गरेका छौँ, तर सही व्यवस्थापन गर्न सकियो भने यही फोहोर आर्थिक स्रोत बन्न सक्छ,” न्यौपाने भन्छन्। उनका अनुसार विकसित मुलुकहरूले फोहोर व्यवस्थापनलाई वातावरणीय दिगोपन र आर्थिक विकाससँग जोडेर उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेका छन्।

विश्वका धेरै विकसित राष्ट्रहरूले परिपत्र अर्थतन्त्रको अवधारणालाई प्राथमिकतामा राख्दै पुनर्चक्रण र पुनःप्रयोगलाई जीवनशैलीकै हिस्सा बनाएका छन्। अष्ट्रेलियाले समुदायस्तरमा फोहोर वर्गीकरण र पुनर्चक्रणलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिरहेको छ भने सिंगापुरले पुनर्चक्रित प्लास्टिक सामग्रीलाई सडक निर्माणमा समेत प्रयोग गर्दै आएको छ। त्यस्तै स्विडेनले फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने अत्याधुनिक प्रविधि विकास गरी आफ्नै आवश्यकताभन्दा बढी फोहोर अन्य देशबाट आयात गर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

वातावरणविद्हरूका अनुसार नेपालजस्ता विकासशील मुलुकमा फोहोर व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण विषय बनेको छ। अधिकांश सहरमा फोहोर व्यवस्थापनको दीर्घकालीन समाधान खोज्न कठिन भइरहेको अवस्थामा फोहोरलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा हेर्ने सोचको विकास आवश्यक देखिएको छ। पुनर्चक्रण उद्योगको विस्तार, फोहोर वर्गीकरण, समुदायस्तरमा जनचेतना र स्थानीय तहको सक्रियतामार्फत रोजगारी सिर्जना, आयआर्जन र वातावरण संरक्षणलाई एकसाथ अघि बढाउन सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ।

खाद्य संस्कृति र विश्व खानाका विषयमा अनुसन्धान तथा लेखनमार्फत परिचित शिव न्यौपानेले अहिले वातावरणीय चेतनाको क्षेत्रमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। उनका अभियानहरूले विशेषगरी युवा पुस्तालाई वातावरणप्रति जिम्मेवार बन्न प्रेरित गरिरहेको बताइन्छ।

न्यौपानेको अभियानको मूल सन्देश स्पष्ट छ—“फोहोरलाई फाल्ने वस्तु होइन, सही व्यवस्थापन गरियो भने यो मोहर अर्थात् आर्थिक स्रोत बन्न सक्छ।” वातावरण संरक्षण, आर्थिक अवसर र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई एकैसाथ जोड्ने उनको यो अभियानले नेपालसहित विश्वभर सकारात्मक सन्देश प्रवाह गरिरहेको छ।