काठमाडौँ । नेपालमा आउने विदेशी लगानी प्रतिवद्धता साढे ७ अर्बमा सीमित हुन पुगेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले बिहीबार सार्वजनिक गरेको नेपालमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी–२०२४/०२५ सम्बन्धी सर्वेक्षण प्रतिवेदनले उक्त आर्थिक वर्षमा नेपालमा ७.५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (ग्रस एफडीआई) भित्रिएको देखाएको हो ।आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (एफडीआई) प्रवाह १२ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ भने लगानी फिर्ता लैजाने (रिप्याट्रिएसन) रकम ४.७ अर्ब रुपैयाँ समायोजन गरेपछि खुद प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी प्रवाह ७.५ अर्ब रुपैयाँ कायम भएको छ । फलस्वरूप, समीक्षा अवधिको अन्त्यसम्म नेपालमा रहेको कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको मौज्दात करिब ३४० अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ, जुन वार्षिक रूपमा २.१ प्रतिशतले वृद्धि हो।
.gif)
यो वृद्धि मुख्यतः थप पुँजीगत लगानी (इक्विटी इन्भेस्टमेन्ट) र पुनःलगानी गरिएको आम्दानी (रिइन्भेस्टेड अर्निङ्स) का कारण भएको हो। यसले प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीलाई दीर्घकालीन बाह्य वित्तीय स्रोत तथा उत्पादनमूलक लगानीको स्थिर माध्यमका रूपमा निरन्तर रहेको भूमिका थप पुष्टि गरेको छ। विश्वव्यापी प्रवृत्तिअनुरूप, आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा कुल प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी भित्रिने रकम रु. १२.० अर्ब रहेको छ। आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा विदेशी लगानीको विनिवेश (लगानी फिर्ता लैजाने प्रक्रिया) रु. ४.७ अर्ब रहेको छ, जुन कुल एफडीआई प्रवाहको करिब ३९.२ प्रतिशत हो । आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा नेपालमा खुद प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी प्रवाह रु. ७.३ अर्ब रहेको छ ।आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा एफडीआईको मौज्दात २.१ प्रतिशतले वृद्धि भई २०२५ जुलाईको मध्यसम्म रु. ३४० अर्ब पुगेको छ । चुक्ता पुँजीमा ९.२ प्रतिशत र सञ्चित कोषमा २.६ प्रतिशतको वृद्धि हुनु एफडीआई मौज्दात बढ्नुका मुख्य कारण हुन्। यस अवधिमा अन्तर–कम्पनी ऋण भने २८.१ प्रतिशतले घटेको छ। ५.२ नेपालको कुल एफडीआई मौज्दातमा चुक्ता पुँजी सबैभन्दा ठूलो हिस्सा रहेको छ। आर्थिक वर्ष २०२४÷२५ मा कुल एफडीआई मौज्दातमध्ये चुक्ता पुँजीको हिस्सा ५४.२ प्रतिशत, सञ्चित कोषको ३६.९ प्रतिशत र ऋणको ८.९ प्रतिशत रहेको छ । आर्थिक वर्ष २०२३/२४ को तुलनामा चुक्ता पुँजीको हिस्सा ५०.७ प्रतिशतबाट बढेर ५४.२ प्रतिशत पुगेको छ भने ऋणको हिस्सा १२.६ प्रतिशतबाट घटेर ८.९ प्रतिशतमा झरेको छ। यसले नेपालको प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानीको संरचना क्रमशः ऋणभन्दा इक्विटी अर्थात् स्वपुँजीमा आधारित हुँदै गएको देखाउँछ।
प्रतिवेदनअनुसार क्षेत्रगत रूपमा हेर्दा नेपालमा आउने कुल प्रत्यक्ष बैदेशिक लगानीको प्रवाह तथा स्टक दुवैमा औद्योगिक क्षेत्रको हिस्सा सबैभन्दा ठूलो रहेको छ । विशेषगरी उत्पादनमूलक उद्योग तथा विद्युत् तथा ऊर्जा क्षेत्र विदेशी लगानीका प्रमुख गन्तव्य बनेका छन् । सेवा क्षेत्रमा भने बैंक तथा बीमा कम्पनीहरूमा विदेशी लगानी रहेको देखिएको छ । प्रतिवेदनले विदेशी लगानी अझै सीमित क्षेत्रमै केन्द्रित रहेको भन्दै अन्य क्षेत्रमा समेत लगानी विविधीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ । लगानीका क्षेत्र विस्तार गर्न सके नेपालको प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी थप मजबुत हुनुका साथै यसको अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभावसमेत फराकिलो हुने राष्ट्र बैंकको भनाइ छ ।
कुन क्षेत्रमा कति एफडीआई ?
कुल एफडीआई मौज्दातमध्ये उत्पादनमूलक क्षेत्रको हिस्सा २७.८ प्रतिशत रहेको छ। विद्युत्, ग्यास, बाफ तथा वातानुकूलन क्षेत्रको हिस्सा पनि २७.८ प्रतिशत रहेको छ भने वित्तीय तथा बीमा सेवा क्षेत्रको हिस्सा २६.३ प्रतिशत रहेको छ । औद्योगिक क्षेत्रले नेपालको कुल एफडीआई मौज्दातको ५६.२ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ । यसअन्तर्गत उत्पादनमूलक क्षेत्र, विद्युत्, ग्यास, बाफ तथा वातानुकूलन क्षेत्र तथा निर्माण, खानी तथा उत्खनन क्षेत्रहरू पर्दछन्।सेवा क्षेत्रले कुल एफडीआई मौज्दातको ४३.७ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ। यसमध्ये वित्तीय तथा बीमा सेवा क्षेत्रको हिस्सा २६.३ प्रतिशत रहेको छ। त्यसैगरी, सूचना तथा सञ्चार क्षेत्रको हिस्सा ८.२ प्रतिशत र आवास तथा खाद्य सेवा क्षेत्रको हिस्सा कुल एफडीआईको ७.० प्रतिशत रहेको छ ।
सबै भन्दा धेरै हिस्सा भारतको
२०२५ जुलाईको मध्यसम्म नेपालले ६० वटा विभिन्न देशबाट विदेशी लगानी प्राप्त गरेको छ । कुल एफडीआई मौज्दातका आधारमा भारतको हिस्सा सबैभन्दा बढी ३२.८ प्रतिशत रहेको छ । त्यसपछि चीनको ९.३ प्रतिशत, आयरल्यान्डको ७.३ प्रतिशत, अस्ट्रेलियाको ६.५ प्रतिशत र सिंगापुरको ५.४ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ । चुक्ता पुँजीका आधारमा भारतको लगानी ५७.८ अर्ब रहेको छ। त्यसपछि चीनको ३०.६ अर्ब, दक्षिण कोरियाको १७.६ अर्ब र हङकङको १३.४ अर्ब रहेको छ ।भारतको एफडीआई मौज्दातको ठूलो हिस्सा तीनवटा क्षेत्रमा केन्द्रित रहेको छ। उत्पादनमूलक क्षेत्रमा ३९.० प्रतिशत, विद्युत्, ग्यास, बाफ तथा वातानुकूलन क्षेत्रमा ३१.९ प्रतिशत र वित्तीय तथा बीमा सेवा क्षेत्रमा २१.३ प्रतिशत एफडीआई रहेको छ । चुक्ता पुँजीका आधारमा हेर्दा विद्युत्, ग्यास, बाफ तथा वातानुकूलन क्षेत्रमा भारतको लगानी सबैभन्दा बढी रहेको छ । चीनको एफडीआई मौज्दात मुख्यतः विद्युत्, ग्यास, बाफ तथा वातानुकूलन क्षेत्रमा केन्द्रित रहेको छ। चीनको कुल एफडीआई मौज्दातमध्ये यस क्षेत्रको हिस्सा ७९.१ प्रतिशत रहेको छ भने उत्पादनमूलक क्षेत्रमा ३४.८ प्रतिशत रहेको छ।
