काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआई कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधुनिक युगको सबैभन्दा प्रभावशाली र परिवर्तनकारी प्रविधिमध्ये एक बन्दै गएको छ। चिकित्सा, वैज्ञानिक अनुसन्धान, शिक्षा, कृषि, विपद् व्यवस्थापन, व्यवसाय तथा दैनिक जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा एआईको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। यसले मानव जीवनलाई सहज बनाउनेदेखि जटिल समस्या समाधानसम्म ठूलो सम्भावना देखाएको छ।
.gif)
तर शक्तिशाली प्रविधिसँग अवसर मात्र हुँदैन, त्यससँग सम्भावित जोखिम पनि जोडिएका हुन्छन्। विशेषगरी पर्याप्त सुरक्षा व्यवस्था, मानवीय निगरानी र स्पष्ट उत्तरदायित्वबिना एआईको प्रयोग विस्तार हुँदै गएमा यसको दुरुपयोग वा अनपेक्षित परिणाम गम्भीर हुन सक्ने चिन्ता बढ्दै गएको छ।
एआई आफैंमा मानवलाई हानि पुर्याउने इच्छा राख्ने प्रविधि होइन। मुख्य प्रश्न यसको निर्माण, प्रयोग, पहुँच र नियन्त्रण मानिस तथा संस्थाहरूले कसरी गर्छन् भन्ने हो। अत्यन्त सक्षम एआई प्रणालीलाई महत्वपूर्ण पूर्वाधार, संवेदनशील वैज्ञानिक अनुसन्धान, आणविक केन्द्र, जैविक प्रयोगशाला वा अन्य उच्च जोखिमयुक्त प्रणालीमा पर्याप्त सुरक्षा अवरोधबिना पहुँच दिइएमा प्राविधिक त्रुटि, दुरुपयोग वा जानाजानी गरिने आक्रमणबाट गम्भीर परिणाम आउन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
नवप्रवर्तन र सुरक्षाबीच सन्तुलन आवश्यक
एआईको नियमनसम्बन्धी बहसलाई प्रविधिको विकास र प्रविधिप्रतिको डरबीचको द्वन्द्वका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। वास्तविक चुनौती भनेको नवप्रवर्तन र सुरक्षाबीच जिम्मेवार सन्तुलन कायम गर्नु हो।
उच्च जोखिम भएका क्षेत्रमा एआईको विकास र प्रयोग गर्दा प्राविधिक सुरक्षा, साइबर सुरक्षा, स्वतन्त्र परीक्षण, पारदर्शी शासन प्रणाली तथा स्पष्ट मानवीय उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। एआई प्रणालीले गर्ने निर्णयको प्रभाव महत्वपूर्ण हुने अवस्थामा अन्तिम जिम्मेवारी मानिस तथा सम्बन्धित संस्थामै रहने व्यवस्था बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
विश्वभर वैज्ञानिक तथा प्रविधि समुदायमा पनि भविष्यका अत्यन्त सक्षम एआई प्रणालीले विद्यमान सुरक्षा चुनौतीलाई अझ जटिल बनाउन सक्ने विषयमा बहस भइरहेको छ। केही विज्ञहरूले पर्याप्त नियन्त्रणबिना विकसित वा गलत उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिएका स्वायत्त प्रणालीले नयाँ प्रकारका जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
तर एआईले अनिवार्य रूपमा मानव सभ्यताको विनाश गर्छ भन्ने निष्कर्षलाई स्थापित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यो विषय अझै अनुसन्धान, बहस र सम्भावित भविष्यका परिदृश्यसँग सम्बन्धित छ।
जैविक र आणविक क्षेत्रमा विशेष सावधानी
एआई र जैविक तथा आणविक प्रविधिबीचको सम्भावित सम्बन्धलाई अझ बढी सावधानीका साथ हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ। संवेदनशील वैज्ञानिक पूर्वाधारमा अत्यन्त सक्षम एआई प्रणालीलाई उचित सुरक्षा संयन्त्रबिना पहुँच दिइएमा हानिकारक गतिविधिको गति र प्रभाव बढ्न सक्ने सम्भावनाबारे चिन्ता व्यक्त हुँदै आएको छ।
त्यस्तै, आतंकवादी वा अन्य दुर्भावनापूर्ण समूहले एआईलाई प्रचार, साइबर आक्रमण, योजना निर्माण वा अन्य गैरकानुनी गतिविधिमा दुरुपयोग गर्ने प्रयास गर्न सक्ने जोखिम पनि छ। यस्ता सम्भावनाले उच्च जोखिमयुक्त प्रविधिमा कडा सुरक्षा व्यवस्था, पहुँच नियन्त्रण र प्रभावकारी मानवीय निगरानीको आवश्यकता थप स्पष्ट बनाउँछ।
यसकारण एआईको विकाससँगै त्यसको दुरुपयोग रोक्ने सुरक्षा प्रणाली पनि समान गतिमा विकास हुनुपर्ने देखिन्छ। प्रविधि शक्तिशाली हुँदै जाँदा त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने संयन्त्र कमजोर रहनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
स्टिफन हकिङको चेतावनी
दिवंगत प्रसिद्ध भौतिकशास्त्री स्टिफन हकिङले पनि उन्नत कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासलाई उचित ढंगले व्यवस्थापन गर्न नसकिएमा भविष्यमा मानवताका लागि गम्भीर जोखिम सिर्जना हुन सक्ने चेतावनी दिएका थिए।
हकिङका यस्ता विचारलाई मानव सभ्यताको अपरिहार्य विनाशको भविष्यवाणीका रूपमा भन्दा पनि शक्तिशाली प्रविधिको विकाससँगै त्यसको जिम्मेवार व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ भन्ने चेतावनीका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।
आज वैज्ञानिक, प्रविधि क्षेत्रका नेतृत्वकर्ता तथा नीतिनिर्माताले पनि बढ्दो क्षमताको एआईका दीर्घकालीन प्रभावबारे प्रश्न उठाइरहेका छन्। आगामी दशकमा अत्यन्त सक्षम एआईबाट गम्भीर सामाजिक जोखिम उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावनाबारे समेत विभिन्न बहस भइरहेका छन्।
यस्ता अनुमानलाई न त केवल डर फैलाउने विषयका रूपमा खारेज गर्नुपर्छ, न त निश्चित भविष्यवाणीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। बरु सम्भावित जोखिम वास्तविकतामा परिणत हुनुअघि नै आवश्यक तयारी गर्नुपर्ने संकेतका रूपमा लिनु उपयुक्त हुन्छ।
आणविक प्रविधिबाट सिक्नुपर्ने पाठ
प्रविधिको इतिहासले शक्तिशाली आविष्कारसँगै जिम्मेवारी पनि बढ्ने पाठ सिकाएको छ। आणविक प्रविधि यसको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। आणविक प्रविधिले ऊर्जा उत्पादन, चिकित्सा तथा वैज्ञानिक अनुसन्धानमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ। तर यही प्रविधिले मानव सभ्यतासामु अभूतपूर्व सुरक्षा चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ।
एआईको प्रकृति आणविक प्रविधिभन्दा फरक भए पनि मूल पाठ समान छ—क्षमतासँगै जिम्मेवारी बढ्नुपर्छ।
प्रविधि निर्माण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको सम्भावित प्रभाव, दुरुपयोग, सुरक्षा जोखिम र सामाजिक परिणामबारे पनि सुरुदेखि नै सोच्नुपर्ने हुन्छ। एआईको विकासमा पनि यही दृष्टिकोण आवश्यक देखिन्छ।
शिव न्यौपानेको धारणा, अवसर र चुनौती दुवै बुझ्नुपर्छ
अर्थ समाचारका विदेश संवाददाता तथा नेपालको पहिलो विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी शब्दकोश ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपाने एआईलाई अवसर र चुनौती दुवैका रूपमा हेर्नुपर्ने धारणा राख्छन्।
उनका अनुसार मानव समाजले एआईबाट प्राप्त हुने अवसर र फाइदाको अधिकतम उपयोग गर्न सक्नुपर्छ। तर त्यसको सम्भावित जोखिमप्रति पनि उत्तिकै सचेत रहन आवश्यक छ।
एआईलाई प्रभावकारी निगरानी र सुरक्षा संयन्त्रबिना छाडियो भने यसको शक्ति नै जोखिमको कारण बन्न सक्ने उनको धारणा छ। त्यसैले एआईको विकास र प्रयोगसँगै त्यसलाई जिम्मेवार रूपमा नियन्त्रण गर्ने प्रणाली निर्माण गर्नु आवश्यक रहेको उनी बताउँछन्।
उनका अनुसार एआईको प्रयोगलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु समाधान होइन। बरु मानव हितमा प्रयोग हुने गरी यसको विकास, नियमन र निगरानी गर्ने स्पष्ट संरचना निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
एआईको विकास रोक्ने होइन, जिम्मेवार बनाउने
एआई मानवले निर्माण गरेको प्रविधि भएकाले यसको उद्देश्य, एल्गोरिदम, पूर्वाधार, पहुँच तथा सुरक्षा संयन्त्र पनि मानिस र संस्थाहरूले नै निर्धारण गर्छन्। त्यसैले मानव जीवन, राष्ट्रिय सुरक्षा तथा विश्वव्यापी स्थायित्वसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा एआईको प्रयोगका स्पष्ट सीमा निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी पनि मानव समाजकै हो।
एआईको विकास रोक्नु व्यावहारिक समाधान होइन। स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, वैज्ञानिक अनुसन्धान, विपद् व्यवस्थापन तथा व्यवसायजस्ता क्षेत्रमा यसले पुर्याउन सक्ने योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। तर पर्याप्त निगरानी र जिम्मेवार नियमनबिना यसको विकासलाई खुला छाड्नु पनि विवेकपूर्ण हुँदैन।
सही बाटो भनेको सुरक्षा, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र मानवीय मर्यादाका सिद्धान्तभित्र रहेर एआईको विकास र प्रयोग गर्नु हो।
त्यसका लागि सरकार, वैज्ञानिक समुदाय, प्रविधि कम्पनी, विश्वविद्यालय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबीच सहकार्य आवश्यक छ। एआईको जोखिमबारे अनुसन्धान, सुरक्षा परीक्षण, साइबर सुरक्षा, डेटा संरक्षण तथा उच्च जोखिम भएका प्रणालीमा मानवीय नियन्त्रणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
निर्णायक प्रश्न मानवताको जिम्मेवारी
एआईसँग सम्बन्धित सबैभन्दा गम्भीर भविष्यवाणी वास्तविकतामा परिणत हुन्छन् कि हुँदैनन् भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित गर्न सकिँदैन। तर शक्तिशाली प्रविधिलाई जिम्मेवार ढंगले नियमन र व्यवस्थापन गर्नुपर्छ भन्ने आवश्यकता भने स्पष्ट हुँदै गएको छ।
एआई मानव सभ्यताको महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये एक बन्न सक्छ। यसले रोग पहिचानदेखि वैज्ञानिक अनुसन्धानसम्म, शिक्षा सुधारदेखि विपद् व्यवस्थापनसम्म मानव क्षमताको विस्तार गर्न सक्छ। तर विवेकहीन विकास, कमजोर सुरक्षा तथा गलत प्रयोगले यसलाई चुनौतीको स्रोत पनि बनाउन सक्छ।
अन्ततः निर्णायक प्रश्न एआई कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने मात्र होइन, मानवता त्यो शक्तिलाई कति जिम्मेवार, दूरदर्शी र विवेकी ढंगले प्रयोग तथा नियन्त्रण गर्न सक्षम हुन्छ भन्ने हो।
त्यसैले एआईलाई डरको विषय मात्र होइन, जिम्मेवारीको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक छ। अवसरलाई उपयोग गर्दै जोखिमलाई न्यून गर्ने नीति, प्रविधि र मानवीय निगरानी विकास गर्न सके एआई मानव सभ्यताको विनाशको कारण होइन, अझ सुरक्षित, सक्षम र समृद्ध भविष्य निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ।
