अस्ट्रेलिया । समाज परिवर्तनका लागि सधैँ ठूलो अभियान, ठूलो बजेट वा ठूलो संस्थाको आवश्यकता पर्दैन। आफ्नो क्षमता, समय र स्रोतअनुसार गरिएको सानो प्रयासले पनि समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। अर्थसमाचारका अष्ट्रेलिया संवाददाता तथा नेपालको विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी पहिलो खाद्य शब्दकोश फलाङ फुड डिक्सनरीका लेखक शिव न्यौपानेले सुरु गरेको सामाजिक अभियानले यही सन्देश दिएको छ।

न्यौपानेले आफ्नो फुर्सदको समयलाई सामाजिक सेवासँग जोड्दै फालिएका धातु तथा पुनःप्रयोग गर्न सकिने सामग्री संकलन गरी बिक्री गर्ने र त्यसबाट प्राप्त रकम विद्यार्थीको शैक्षिक आवश्यकतामा खर्च गर्दै आएका छन्। आम्दानीको ठूलो स्रोत नभए पनि आफ्नो समय, श्रम र क्षमतालाई सामाजिक सेवामा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण उनले प्रस्तुत गरेका हुन्।

उनको अभियानको मूल भावना सरल छ सानो सहयोगले पनि कसैको जीवनमा ठूलो अर्थ राख्न सक्छ। सबैसँग ठूलो रकम सहयोग गर्ने क्षमता नहुन सक्छ। तर एउटा कापी, कलम वा पुस्तक उपलब्ध गराउन सकिन्छ। सार्वजनिक विद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि सामान्य लाग्ने एउटा नोटबुकसमेत पढाइलाई निरन्तरता दिन महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

न्यौपानेको यो प्रयासलाई केवल आर्थिक सहयोगका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘आफ्नो क्षमताअनुसार समाजलाई योगदान गरौँ’ भन्ने चेतना हो। कसैसँग पैसा हुन्छ, कसैसँग समय, कसैसँग सीप र कसैसँग श्रम। यीमध्ये जुन स्रोत उपलब्ध छ, त्यसलाई सही ठाउँमा प्रयोग गर्न सके सामाजिक सेवामा योगदान गर्न सकिने उनको गतिविधिले देखाएको छ।

फोहोरलाई स्रोतमा बदल्ने सोच

न्यौपानेले फोहोर वा त्यागिएका सामग्रीलाई केवल फोहोरका रूपमा नहेरी त्यसलाई आर्थिक स्रोतमा परिणत गरेका छन्। पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने धातु तथा अन्य सामग्री संकलन गरी बिक्री गर्ने र त्यसबाट आएको रकम विद्यार्थीलाई सहयोगमा प्रयोग गर्ने अभ्यासले ‘फोहोर पनि अवसर बन्न सक्छ’ भन्ने सन्देश दिएको छ।

यो अभ्यास नेपालका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ। नेपालका विभिन्न शहर तथा गाउँमा दैनिक ठूलो परिमाणमा धातु, प्लास्टिक, कागज, बोतललगायत पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री फोहोरका रूपमा फालिने गरेका छन्। यस्ता सामग्रीको व्यवस्थित संकलन, वर्गीकरण र पुनःप्रयोग गर्न सके वातावरण संरक्षणसँगै रोजगारी र आम्दानीका अवसरसमेत सिर्जना गर्न सकिन्छ।

त्यसैले फोहोर व्यवस्थापनलाई केवल सरसफाइको विषयका रूपमा मात्र नहेरी आर्थिक गतिविधि र सामाजिक लगानीको अवसरका रूपमा विकास गर्न आवश्यक देखिन्छ। स्थानीय तहले पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन तथा वर्गीकरणका लागि केन्द्र स्थापना गर्ने, नागरिकलाई प्रोत्साहन गर्ने र पुनःप्रयोग उद्योगसँग जोड्ने नीति अघि बढाउन सक्छन्।

सानो प्रयासबाट ठूलो प्रभाव

न्यौपानेको अभियानले समाजमा सहयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्ने आवश्यकतासमेत औँल्याएको छ। अरूले ठूलो अभियान सुरु गरेपछि मात्र सहभागी हुनेभन्दा आफूले गर्न सक्ने सानो कामबाट सुरुवात गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

फुर्सदको केही घण्टा, घरमा थन्किएका पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री वा थोरै रकम पनि सही ठाउँमा प्रयोग गर्दा त्यसले कसैको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। यही सोचलाई धेरै मानिसले आत्मसात् गर्न सके सामाजिक सहयोगको दायरा विस्तार हुन सक्छ।

विशेषगरी विद्यार्थीको शिक्षामा गरिएको सहयोग दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने क्षेत्र हो। एउटा कापी वा पुस्तकले विद्यार्थीलाई पढाइमा निरन्तरता दिन सहयोग गर्नुका साथै आत्मविश्वास बढाउन र भविष्यप्रति आशावादी बन्न प्रेरित गर्न सक्छ।

सरकार र समाजका लागि पनि सन्देश

शिव न्यौपानेको व्यक्तिगत प्रयासले फोहोर व्यवस्थापन र सामाजिक सेवाबीचको सम्बन्धलाई समेत उजागर गरेको छ। यस्ता अभ्यासलाई संस्थागत बनाउन सके पुनःप्रयोगयोग्य वस्तुबाट आम्दानी सिर्जना गर्दै त्यसको केही हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य वा अन्य सामाजिक क्षेत्रमा लगानी गर्ने प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

स्थानीय तहले पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन गर्ने नागरिक तथा संस्थालाई प्रोत्साहन गर्न, रिसाइक्लिङ केन्द्र विस्तार गर्न र त्यस्ता सामग्रीलाई उद्योगसँग जोड्न सके वातावरणीय तथा आर्थिक दुवै लाभ लिन सकिन्छ।

अन्ततः सामाजिक सेवा भनेको ठूलो रकम खर्च गर्नु मात्र होइन। आफूसँग भएको स्रोतलाई सही उद्देश्यमा प्रयोग गर्नु नै सामाजिक जिम्मेवारीको सुरुवात हो। शिव न्यौपानेले फोहोर सामग्रीलाई स्रोतमा, स्रोतलाई सहयोगमा र सहयोगलाई सामाजिक परिवर्तनको माध्यममा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरेका छन्।

उनको यो सानो प्रयासले एउटा ठूलो प्रश्न उठाएको छ—हामीसँग कति छ भन्नेभन्दा पनि हामीसँग भएकोमध्ये कति योगदान गर्न सक्छौँ ? यही सोच समाजका धेरै मानिसमा विकास हुन सके साना–साना प्रयासहरू मिलेर ठूलो सामाजिक परिवर्तनको आधार बन्न सक्छन्।