स्याङ्जा । शब्दप्रतिको असाधारण जिज्ञासा, निरन्तर अध्ययन र ज्ञान संकलनप्रतिको समर्पणले एउटा किशोरलाई दशकौँ लामो यात्रापछि शब्दकोश निर्माण गर्ने अवस्थामा पुर्याएको छ। शिव न्यौपानेको जीवनयात्रा र ‘फलाङ्ग अंग्रेजी शब्दकोश’ निर्माणको कथा केवल एउटा पुस्तक प्रकाशनको कथा होइन, ज्ञानप्रतिको अदम्य लगाव र निरन्तर साधनाको कथा हो।
.gif)
न्यौपानेले किशोरावस्था देखि नै शब्द संकलन र अध्ययनमा असाधारण रुचि राख्थे। स्याङ्जाको फलाङ्ग गाउँमा रहँदा कापी–किताबको अभाव भए पनि उनले उपलब्ध जुनसुकै ठाउँलाई लेख्ने माध्यम बनाउने गर्थे। बार, पात, ढुङ्गा, घरका भित्ता तथा अन्य सतहमा शब्द टिपोट गर्दै उनले आफ्नो ज्ञान संकलनको अभ्यास अघि बढाएका थिए।
स्थानीयका अनुसार उनी गाईवस्तुको गोठ सफा गर्ने क्रममा भैंसीका सिङमा समेत शब्द लेखेर राख्ने गर्थे। उक्त प्रसंगलाई उनको ज्ञानप्रतिको असाधारण लगाव बुझाउने प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। उनका लागि कागजको अभाव सिकाइ रोक्ने कारण बनेन। कागज नहुँदा पात, पात नहुँदा ढुङ्गा र जहाँ जे उपलब्ध भयो, त्यहीँ शब्द सुरक्षित गर्ने उनको प्रयास जारी रह्यो।
आजभन्दा दशकौँअघि सुरु भएको उक्त अभ्यास तत्कालीन परिस्थितिमा झन् चुनौतीपूर्ण थियो। मोबाइल, इन्टरनेट, डिजिटल शब्दकोश र अनलाइन पुस्तकालयको सुविधा नभएको समयमा शब्दको अर्थ खोज्न पुस्तक पल्टाउनुपर्थ्यो र ज्ञान सुरक्षित राख्न कागज आवश्यक हुन्थ्यो। तर सीमित स्रोतका बाबजुद न्यौपानेको जिज्ञासा र सिक्ने चाहना निरन्तर अघि बढ्यो।
उनले आफ्नो यस प्रवृत्तिलाई ‘बौद्धिक अतिवाद’ अर्थात् क्ष्लतभििभअतगब िभ्हतचझष्कm भन्न रुचाउँछन्। यहाँ अतिवादले राजनीतिक, धार्मिक वा वैचारिक कट्टरतालाई जनाउँदैन। बरु ज्ञानको खोजीमा सामान्य सीमाभन्दा धेरै परसम्म पुग्ने समर्पण, धैर्य र आत्मअनुशासनलाई यसले जनाउँछ।
जीवनका कठिन परिस्थितिमा समेत उनको अध्ययनप्रतिको लगाव कम भएन। कुनै समय पार्कमा रात बिताउनुपर्दा समेत मधुरो प्रकाशको सहारामा शब्दकोश पढेको अनुभव उनीसँग छ। त्यसैगरी रेस्टुरेन्टमा काम गर्दा भाँडा माझ्ने क्रममा पनि शब्दहरूको सूची बनाएर भित्तामा टाँसी अध्ययन गर्ने उनको बानी थियो।
काम र अध्ययनलाई अलग–अलग समयका रूपमा नहेर्ने उनको यही अभ्यासले निरन्तर सिकाइको वातावरण निर्माण गर्यो। पर्याप्त समय, प्रकाश वा अध्ययनस्थल नभए पनि उनले उपलब्ध परिस्थितिलाई नै सिकाइको माध्यम बनाए।
वर्षौँको संकलन, अध्ययन, स्मरण, परीक्षण र पुनःव्यवस्थापनपछि छरिएका शब्दहरू व्यवस्थित सामग्रीमा रूपान्तरण हुँदै गए। यही दीर्घकालीन प्रयासको परिणामस्वरूप ‘फलाङ्ग अंग्रेजी शब्दकोश’को स्वरूप तयार भयो।
फलाङ्ग अंग्रेजी शब्दकोशलाई त्यसैले केवल एउटा प्रकाशित पुस्तकका रूपमा हेर्नु यसको वास्तविक यात्रालाई सीमित गर्नु हो। यसका पछाडि किशोरावस्था देखि सुरु भएको शब्दप्रतिको आकर्षण, कठिन परिस्थितिमा पनि अध्ययन गर्ने बानी, दशकौँ लामो श्रम र ज्ञानलाई सुरक्षित राख्ने निरन्तर प्रयास जोडिएको छ।
न्यौपानेको यात्रामा एउटा गाउँ, एउटा जिज्ञासु किशोर र शब्दप्रतिको असाधारण लगाव जोडिन्छ। फलाङ्गका पात, ढुङ्गा, बार र भित्तामा टिपिएका शब्ददेखि आज हातमा बोकेर हिँड्ने भौतिक शब्दकोशसम्म आइपुग्दा उनको मूल प्रवृत्ति भने उस्तै छ—नयाँ शब्द भेट्ने, त्यसलाई बुझ्ने, टिप्ने र सुरक्षित राख्ने।
यस अर्थमा ‘फलाङ्ग अंग्रेजी शब्दकोश’ एउटा पुस्तकभन्दा बढी एउटा दीर्घ बौद्धिक यात्राको दस्तावेज हो। कागज नभए पात, पात नभए ढुङ्गा, प्रकाश नभए मधुरो बत्ती र समय नभए कामकै बीच अध्ययन गर्ने एउटा किशोरको निरन्तर प्रयास अन्ततः प्रकाशित कृतिमा परिणत भएको छ।
शब्दकोशको वास्तविक कथा त्यसको प्रकाशनबाट होइन, त्यसलाई सम्भव बनाउने दशकौँ लामो मानसिक श्रमबाट सुरु हुन्छ। शिव न्यौपानेको यात्रा यही सन्देश दिन्छ—स्रोत सीमित हुन सक्छन्, तर जिज्ञासा र समर्पण बलियो भए ज्ञानको खोजी रोकिनु आवश्यक छैन।
