काठमाडौं । नेपालमा पछिल्लो समय भएका विनाशकारी बाढी तथा पहिरोजस्ता प्राकृतिक विपद्बाट ठूलो मानवीय क्षति हुँदै आएको छ। विपद्का क्रममा उद्धार, राहत र पुनःस्थापनासँगै मृतकका शव तथा मानव अवशेषको सम्मानजनक र सुरक्षित व्यवस्थापनको विषय पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

विपद्पछि मृतकको शव वा शरीरका विभिन्न अंग फेला पर्दा त्यसलाई कसरी सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने, पहिचान प्रक्रिया कसरी अघि बढाउने र परिवारलाई कसरी हस्तान्तरण गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट तथा व्यवहारिक राष्ट्रिय प्रोटोकल आवश्यक देखिएको छ।

विपद्को समयमा पहिलो प्राथमिकता जीवित व्यक्तिको उद्धार हुनु स्वाभाविक हो। नदी, बाढी वा पहिरोको जोखिममा परेको व्यक्ति जीवित अवस्थामा उद्धार गर्न सकिने सम्भावना भएमा आफ्नो सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै तत्काल सहयोग गर्नु मानवीय दायित्व हुन सक्छ। जीवन बचाउने कार्यमा हरेक अवस्थामा औपचारिक प्रक्रिया पर्खन सम्भव नहुन सक्छ।

तर जीवित व्यक्तिको उद्धार र मृत्यु भइसकेका व्यक्तिको शव वा मानव अवशेष व्यवस्थापन एउटै विषय होइन। मृत्यु भइसकेपछि शवलाई अनावश्यक रूपमा छुने, सार्ने, व्यक्तिगत सामान निकाल्ने वा भीड जम्मा गरी हेर्ने कार्य रोक्न आवश्यक हुन्छ।

विशेषगरी मृतकको शरीरबाट गरगहना, पैसा वा अन्य व्यक्तिगत सामग्री निकाल्ने कार्य मानवीय मर्यादाविपरीत हुनुका साथै कानुनी तथा नैतिक रूपमा समेत गम्भीर विषय बन्न सक्छ। मृत्यु भएपछि पनि व्यक्तिको पहिचान, सम्पत्ति र परिवारसँग सम्बन्धित अधिकारको महत्व समाप्त हुँदैन।

त्यस्तै, बाढी तथा पहिरोजस्ता विपद्का क्रममा शरीरका छुट्टिएका अंग—हात, खुट्टा, औँला वा अन्य मानव अवशेष—फेला परेमा व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरणबिना जथाभावी उठाउने वा संकलन गर्ने कार्यले सार्वजनिक स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यस्ता अवशेष फरेन्सिक अनुसन्धान तथा मृतकको पहिचानका लागि महत्वपूर्ण प्रमाणसमेत हुन सक्छन्।

त्यसैले मानव अवशेष फेला परेको अवस्थामा त्यसलाई सुरक्षित राख्दै सम्बन्धित प्रहरी, स्वास्थ्य निकाय वा उद्धार तथा फरेन्सिक टोलीलाई तत्काल जानकारी गराउने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

विश्वका विपद् व्यवस्थापनमा अनुभवी मुलुकहरूले प्राकृतिक प्रकोपपछि शव तथा मानव अवशेषको खोजी, सुरक्षित स्थानान्तरण, अभिलेखीकरण, पहिचान, संरक्षण र परिवारलाई हस्तान्तरणका लागि निश्चित प्रक्रिया अपनाउने गरेका छन्। यस क्रममा प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी, फरेन्सिक विशेषज्ञ, उद्धार टोली तथा सम्बन्धित सरकारी निकायबीच समन्वय गरिन्छ।

नेपालले त्यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै अनुकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन। नेपालको भौगोलिक अवस्था, उपलब्ध स्रोतसाधन, सामाजिक संरचना तथा स्थानीय संस्कृतिलाई ध्यानमा राख्दै अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिकेर आफ्नै प्रभावकारी प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ।

यस विषयमा नेपालका पहिलो खाद्य शब्दकोशका लेखक तथा अर्थसमाचारका संवाददाता शिव न्यौपानेले सरकार र सम्बन्धित निकायलाई विपद्का क्रममा भेटिने मानव अवशेषलाई अझ सम्मानजनक, संवेदनशील र जिम्मेवार ढंगले व्यवस्थापन गर्न आग्रह गरेका छन्।

उनका अनुसार विपद् व्यवस्थापन जीवित व्यक्तिको उद्धारमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। मृत्यु भएका व्यक्तिको सम्मान, पहिचान तथा परिवारको अधिकारको संरक्षण पनि विपद् व्यवस्थापनकै अभिन्न हिस्सा हुनुपर्छ।

विपद्का समयमा आम नागरिकलाई पनि शव तथा मानव अवशेषका सम्बन्धमा के गर्ने र के नगर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट जानकारी दिन आवश्यक देखिएको छ। जीवित व्यक्तिको उद्धार सम्भव भएमा आफ्नो सुरक्षाको ख्याल गर्दै सहयोग गर्न सकिन्छ। तर मृत्यु भइसकेको अवस्थामा शव वा मानव अवशेषलाई अनावश्यक रूपमा नछुने, नसराउने, व्यक्तिगत सामग्री नलिने र सम्बन्धित निकायलाई तत्काल जानकारी गराउने व्यवहार विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै विपद्का क्रममा शव तथा मानव अवशेषको फोटो र भिडियो खिचेर सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति पनि गम्भीर नैतिक प्रश्न बनेको छ। पीडित परिवारको भावना तथा गोपनीयतालाई बेवास्ता गर्दै मृतकको अन्तिम अवस्थालाई सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्नु मानवीय संवेदनशीलताको सम्मान होइन। सूचना प्रवाह आवश्यक भए पनि त्यसमा मर्यादा, गोपनीयता र जिम्मेवारी कायम हुनुपर्ने देखिन्छ।

मानव अवशेषको उचित व्यवस्थापनले परिवारलाई आफ्ना प्रियजनको पहिचान गर्न सहयोग गर्नुका साथै राज्यलाई मृतकको सही अभिलेख राख्न, घटनाको अनुसन्धान गर्न र भविष्यमा विपद् व्यवस्थापन प्रणाली सुधार गर्न समेत मद्दत गर्छ।

त्यसैले सरकारले विपद् व्यवस्थापन सम्बन्धी नीतिमा मानव अवशेष व्यवस्थापनलाई स्पष्ट र व्यवस्थित रूपमा समावेश गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। प्रहरी, स्वास्थ्य निकाय, स्थानीय तह, उद्धार टोली, फरेन्सिक विशेषज्ञ तथा स्वयंसेवकका लागि आवश्यक तालिम र व्यवहारिक निर्देशिका तयार गर्नुपर्ने देखिन्छ। साथै, आम नागरिकका लागि पनि जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।

विपद्का समयमा एउटा सरल तर गम्भीर सिद्धान्त आत्मसात् गर्नुपर्ने देखिन्छ, “जीवितलाई बचाऔँ, मृतकको सम्मान गरौँ र मानव अवशेषको मर्यादा जोगाऔँ।”

प्राकृतिक विपद्ले घर, सडक तथा पूर्वाधार नष्ट गर्न सक्छ। तर त्यसले समाजको मानवता र संवेदनशीलता नष्ट गर्न हुँदैन। जीवित व्यक्तिको जीवन बचाउनु करुणा हो भने मृत्यु भइसकेका व्यक्तिको शरीर तथा मानव अवशेषको सम्मान गर्नु सभ्यता र मानवीय जिम्मेवारी हो।

नेपालले विपद्बाट केवल जनधनको क्षति गन्ने होइन, विपद्पछि कसरी अझ व्यवस्थित, जिम्मेवार र मानवीय बन्ने भन्ने पाठ पनि सिक्न आवश्यक छ। मानव अवशेषप्रतिको सम्मान कुनै विलासिता होइन—यो राज्य, समाज र प्रत्येक नागरिकको साझा मानवीय जिम्मेवारी हो।